De legaten van Syrië, de munten, en wat Lukas 2:2 wel en niet dateert

Lukas 2:2 noemt één Romeinse naam, Quirinius, en hangt er een telling aan. Lukas 1:5 dateert de aankondiging aan Zacharias onder Herodes, ruim een jaar vóór de geboorte. Tussen die twee gegevens liggen de fasti van Syrië — de reeks keizerlijke legaten van de provincie — en de stadsmunten van Antiochië, die een deel van die namen jaar voor jaar verankeren. Twee vragen, elk met een eigen antwoord: vergunnen de legaten een geboorte onder Herodes, en wat dateert Lukas 2:2, recht gelezen — de geboorte of de telling? Het eerste antwoord valt gunstig uit voor het venster; het tweede niet, en dat geldt voor de consensus en voor HV gelijk.

5.1 De fasti in het venster: Varus, muntverankerd

Dąbrowa's fasti geven rond de eeuwwisseling deze koppen: Sentius Saturninus circa 10–8/7 v.Chr.; Varus 7–circa 4 v.Chr.; Piso circa 4–1 v.Chr.; Volusius Saturninus AD 4–6; Quirinius AD 6/7; Metellus Silanus ?AD 11–17.1 Tussen 1 v.Chr. en AD 4 staat geen lemma; Gaius Caesar staat in een bijlage, buiten de fasti. Het venster 6–4 v.Chr. valt daarmee onder één naam, Varus; alleen de zachte rand van run A, 7 v.Chr., raakt nog aan Saturninus. Geen van beide is Quirinius.

Voor Varus is dat meer dan prosopografie. De munten van Antiochië dragen zijn naam met de formule ἐπὶ Οὐάρου in drie opeenvolgende era-jaren: jaar 25 = 7/6 v.Chr., jaar 26 = 6/5 en jaar 27 = 5/4.2 De eerstvolgende legaat die de munten noemen is Volusius Saturninus, in jaar 35 = AD 4/5.3 Het jaar 5 v.Chr., de robuustste cel van het venster, valt vol in Varus' muntjaren; de vroegere cel 6 v.Chr. valt onder zijn fasti-kop en zijn eerste munten.

Tussen jaar 27 en jaar 35 zwijgen de munten over de legaat: zeven jaar, 4/3 v.Chr. tot AD 3/4. Uit dat zwijgen is niets te lezen, vóór noch tegen enige reconstructie. De ἐπί-formule is geen eigenaardigheid van Varus — na hem noemt Antiochië nog acht legaten zo4 — en op de grondfrequentie liet 48% van de 21 keizerlijke legaten van Syrië geen munt na; Piso, die volgens de fasti in het stille vak zit, draagt een streep. Wie uit de stilte een termijn leest, van Varus of van een ander, leest ruis als signaal.

5.2 De Gaius-klem

Eén scène bij Josephus bindt de legaten aan het sterfjaar van Herodes. Daar leest Augustus op de zitting over Herodes' testament de brieven voor die Varus uit Syrië heeft gestuurd, en zet hij Gaius Caesar als eerste op het consilium.5 Dio heeft Gaius in AD 1 als consul in Syrië.6 Onder een dood in 4 v.Chr. past dat zonder rek: Gaius is 16 of 17 en in Rome, Varus' munt loopt tot 5/4. Onder een dood in januari 1 v.Chr. moet Varus drie tot vier jaar voorbij zijn laatste munt en dwars door Piso's vak nog legaat zijn, en moet Gaius nog in Rome zitten terwijl Dio hem in het Oosten heeft.

De klem beprijst, maar sluit niet. Gaius' vertrekdatum is niet gemeten; een imperium in het Oosten is niet het einde van een legaatschap; de fasti-reconstructies verschillen juist in 4–1 v.Chr.; en de muntstilte valt binnen de 48%-ruis. Een prijs dus, geen uitsluiting — maar een prijs die SY niet met haar eigen munt kan betalen: haar opvanger elders is de antedatering van de regeringsjaren van Herodes' zonen, en die kan een Romein van wie de reizen door Romeinen gedateerd zijn niet bereiken.

5.3 Geen Quirinius vóór AD 6, en wat ILS 918 niet zegt

De harmoniserende lezing — Quirinius bestuurde Syrië al eens eerder, of hij telde terwijl Varus bestuurde — moet een plaats in de fasti vinden, en die is er niet. Quirinius staat er één keer, AD 6/7. Josephus noemt Varus in het venster "ὁ τῆς Συρίας ἡγεμών", en Quirinius verschijnt bij hem pas in AD 6/7, als iemand die dan voor het eerst komt. "Quirinius telde terwijl Varus bestuurde" heeft geen enkele drager: geen tekst, geen steen, geen munt.

De ene steen die voor een eerdere termijn is aangevoerd, ILS 918 uit Tivoli, is hoofdloos; de naam van de geëerde ontbreekt. De tekst zegt dat hij als legaat van Augustus iterum Syrië en Fenicië verkreeg. Of dat "tweemaal Syrië" betekent of "voor de tweede keer legaat, ditmaal van Syrië", hangt aan de plaats van iterum — en die voorspelt niets: in de vergelijkingsreeks staat de provincienaam 11 keer vóór en 10 keer ná het woord. De haken van de uitgever staan bovendien precies om het betwiste woord. Sherwin-White, die eerst schrijft dat de constructie "always" één ding betekent, trekt dat vier regels verderop terug met "far from stabilized".7 Zijn eigen noot haalt Quirinius van de steen: de geëerde onderwierp een regem, en van de Homonadenzen die Quirinius bevocht is geen koning bekend; van het proconsulaat van Asia dat de steen vermeldt, is bij Quirinius niets bekend. Zijn oordeel luidt "improbable", niet "impossible": "a headless inscription [...] may change sides at any moment". De meerderheid houdt de tweemaal-legaat voor Piso; Alföldy houdt het op Quirinius, Taylor op M. Titius. Wie de steen eert, beslist deze as niet; dat de steen Quirinius niet vóór AD 6 in Syrië zet, wel.

Het gegeven dat deze lezing zou kunnen omslaan, ligt slapend. De enige steen die Quirinius' Syrische census bevestigt, ILS 2683 (Aemilius Secundus), dateert zichzelf niet: aan de epigrafische bron gelegd draagt zij geen enkele datering — de steen dateert Quirinius niet, Quirinius dateert de steen.8 Een gedateerd stuk uit era-jaar 28–34 dat Quirinius als legaat van Syrië noemt, of een weerlegging van Sherwin-Whites regem- en Asia-bezwaren, zou de fasti-lezing breken. De afwezigheid van zo'n stuk weerlegt haar niet, want de stilte is generiek; zolang die steen ongedateerd is, staat de as zoals de munten haar zetten.

5.4 De rekening op de legaten-as

De goedkoopste lezing is de gemeten fasti-lezing zelf: Varus 7–circa 4 v.Chr., muntverankerd; Piso circa 4–1; Quirinius pas AD 6/7; geen Quirinius-legatie vóór AD 6; de iterum-legaat van ILS 918 is niet Quirinius. Zij vergunt het venster onder Herodes. Wat zij niet levert, is de verzoening met Lukas 2:2 — die verschuift naar de grammatica van de zin. De vier ketens betalen ongelijk.

C past op fasti, munten en Gaius-klem zonder één extra aanname. Haar prijs is één klem die zij laat vallen: Lukas 2:2 als gelijktijdig gegeven bij een geboorte onder Herodes. C boekt dat als vergissing van Lukas, of neemt Sherwin-Whites derde uitweg — de geboorte bewust naar AD 6 — die Mattheüs 2 en Lukas 1:5 tegelijk kost en de duurste is van de drie die Levick opsomt.9 De prijs hangt niet aan een elders onverdedigde conventie: de census van AD 6 is zelfstandig verankerd door Josephus, het 37e Actische jaar zoals Dąbrowa het telt, en ILS 2683.

SY moet Varus door Piso's vak trekken en laat daarmee de fasti-kop "Piso circa 4–1" én de muntterminus 5/4 vallen; zij moet Gaius bij een dood in 1 v.Chr. nog in Rome zetten, tegen Dio.10 Meerdere klemmen tegelijk, en de antedatering betaalt geen van die rekeningen. SY overleeft de as tegen prijs, zonder uitsluiting.

CA deelt de fasti-cel met C — Varus 7–4 — en betaalt daar niets. Haar numismatische onderbouw valt wel: de gedachte dat Varus' naam vanaf jaar 28 voor die van Augustus wijkt, breekt op de munten zelf, want de Augustus-reeks begint al in jaar 27, gelijktijdig met Varus' laatste munt.11 Molnars Aries-scharnier begint 17 jaar te laat.12 CA erft de kale C-cel; haar eigen stutten worden geschrapt.

HV kent op deze as twee routes, ongelijk geprijsd. Route A, een vroege Syrische legatie van Quirinius, postuleert een termijn die de fasti uitsluiten, die ILS 918 niet levert en die Josephus tegenspreekt — drie klemmen tegelijk, de duurste lezing op de as; dat zij HV zou helpen maakt de maat niet milder. Route B leest πρώτη als "vóór": deze telling ging aan die onder Quirinius vooraf. Zij vraagt geen Quirinius in de fasti en kost hier niets; haar rekening ligt op de grammatica-as (§5.6). De legaten-as duwt HV dus zelf van Route A naar Route B, sluit Route A voor iedereen, en is verder neutraal tussen "Lukas vergiste zich" en "Lukas' πρό": beide zijn met de fasti verenigbaar. Strenger zijn tegen de tweede omdat zij HV helpt, zou hier de spiegelasymmetrie zijn.

5.5 Wat Lukas 2:2 dateert

De zin zegt dat "deze telling" (αὕτη ἀπογραφή) "de eerste" (πρώτη) was, met een genitivus absolutus: "toen Quirinius Syrië bestuurde". Rangtelwoord plus genitivus absolutus is bij Lukas en in de Septuaginta een temporele datering, geen comparatief; de traditionele lezing is de grammaticaal gedekte. Quirinius' Syrische stadhouderschap is AD 6, en de telling onder Quirinius is de bekende provinciale census van dat jaar: Handelingen 5:37 noemt haar met lidwoord, als de telling zonder meer. In het venster heet de stadhouder Saturninus en dan Varus, met een kleine 50 munten als drager; geen enkele getuige plaatst een telling van Quirinius onder Herodes. Lukas 1:5 zet de geboorte onder Herodes, Lukas 2:2 knoopt de geboortetelling aan Quirinius: een interne spanning van ongeveer 10 jaar.

Daar komt een documentair gegeven bij. Een echte provinciale censusakte, P.Yadin 16 uit AD 127, dateert zichzelf met keizerjaar en consuls, niet met de naam van de stadhouder, en Lukas gebruikt juist de twee Griekse dateerconventies niet die zo'n akte zou gebruiken. Zijn Quirinius is geen documentaire dateeroperator maar een verhalende situering. Dat ontneemt de zin haar scherpte als klem, en de hoofdstroom gebruikt haar ook niet zo. Keener, de uitvoerigste moderne verdediger van Lukas' betrouwbaarheid, laat 2:2 onverdedigd en boekt haar als het "most [...] persuasive" foutgeval; Braunert leest haar als bewuste constructie; Smallwood en Schürer-Vermes-Millar (SVM) boeken haar als Lukaanse fout.13

De kern is symmetrisch. De telling is dateerbaar — maar zij dateert de ἀπογραφή aan Quirinius, AD 6, en niet de geboorte. Als klem op het geboortejaar wijst zij ongeveer 10 jaar wég van het venster.

5.6 De drie uitwegen

Wie Lukas 2:2 toch naar het venster wil halen, heeft drie exegetische uitwegen. Alle drie breken, op dezelfde maat die HV aan haar eigen kant aanlegt.

(a) πρώτη als "vóór Quirinius".14 Lukas zegt "vóór" met πρό waar hij dat bedoelt. Rangtelwoord plus genitivus absolutus is bij hem in drie andere gevallen en in de Septuaginta temporeel. De woordvolgorde draagt niets, en het tegenvoorbeeld waarmee Fitzmyer de lezing wilde redden is bezet. Nicolet sluit uit dat één zin beide lezingen tegelijk toelaat. Extern verwerpt Braunert de lezing op Handelingen 5:37, waar Lukas de telling "des Zensus schlechthin" noemt — een derde afwijzing naast Nolland en Llewelyn. Keener noemt haar "not decisive grammatically but nevertheless plausible" en ontkracht dat "plausible" daarmee zelf: hij kiest haar niet.

(b) Een eerdere telling of een eerder ambt van Quirinius.15 Deze uitweg staat op nul gegevens. De fasti hebben Saturninus en Varus; Josephus heeft Varus als "ὁ τῆς Συρίας ἡγεμών". Syme sluit een eerste stadhouderschap niet uit, maar construeert er zelf een, en zijn verwerping van rivaliserende kandidaten rust op één aangevulde lettergreep waarvoor zijn eigen kandidaat vrijstelling krijgt.16 Keener remt hier zelf: velen vinden het moeilijk een eerder ambt van Quirinius zo te dateren. HV heeft deze route overwogen en op dezelfde gronden gesloten.

(c) Een overleveringsfout.17 Er bestaat een variant op precies het beslissende punt, met naam en geschiedenis. Maar het apparaat beslist ertegen: SVM geven een ander handschriftenbeeld dan Fitzmyer, en NA28 maakt Fitzmyers "some MSS." te weinig.18 Geen van de vier ketens heeft deze uitweg zelf doorgemeten.

Keener somt alle uitwegen in één voetnoot op en kiest er geen; de enige richting die hij onweersproken laat staan, is "associatie met een opvallende gebeurtenis uit ongeveer dezelfde periode" — associatie, geen synchronisme. Tertullianus las 2:2 comparatief, maar wie dat uitschrijft is de auteur die de lezing verwerpt, en Tertullianus spreekt zichzelf over vier tot zes jaar tegen; de sterkste patristische getuige die deze as had, valt daarmee weg.

5.7 Braunert blz. 210 en de ingelezen onmogelijkheid

Ook de klem die de consensus tegen elke Herodiaanse telling inzet, krijgt deze maat. Sherwin-White schrijft dat een provinciale census in Judea ten tijde van het koninkrijk "an impossibility" is, met verwijzing naar Braunert blz. 210.19 Dat dekt niet wat er staat. Braunert stelt op blz. 210 de vraag en laat haar op blz. 211 uitdrukkelijk onbeslist ("nicht mehr relevant"); het woord "impossibility" is van Sherwin-White. Het spiegelbeeld: Nicolets "impossible" staat evenmin in SVM, waarnaar hij verwijst.20 Braunerts eigen ontkenning is prosopografisch, niet staatsrechtelijk: zijn "Damit fällt die Konstruktion" rust op Groag, Syme en Roos — drie die een noodzaak weghalen, geen onmogelijkheid vaststellen — en Sherwin-White verwerpt zelf drie bladzijden eerder Groags regel, de eerste van die drie.21

De ingelezen absolute modaliteit valt dus weg, en daarmee een klem tegen de consensus. Maar Lukas wint er niets mee. Braunert geeft Lukas goede bronnen voor de modaliteiten van de telling en verklaart de verkeerde datering als "bewußte Aufrichtung eines Geschichtsbildes" door een "christlich-zelotische Gruppe" — een groep waarvan geen tekst, geen naam en geen getuige bestaat.22 En uitweg (b) blijft na Braunert precies waar zij stond: op nul gegevens.

5.8 De rekening op de census-as

De goedkoopste overlevende lezing: Lukas 2:2 dateert, in haar grammaticaal en tekstueel gedekte vorm, de ἀπογραφή aan Quirinius' stadhouderschap van Syrië — de census van AD 6 — en niet de geboorte. Zij is geen klem op het geboortejaar maar een Lukaans gegeven dat, recht gelezen, ongeveer 10 jaar later wijst. Haar waarde voor het venster is neutraal tot tegen: hoogstens associatie met een gebeurtenis uit ongeveer dezelfde periode, op haar zwaarst het sterkste enkele geval tegen Lukas' nauwkeurigheid. Het venster rust op andere assen; de census draagt het niet.

C betaalt het minst, omdat zij nooit op de census leunde: zij dateert de geboorte op Herodes' dood en de priesterkoersen, laat Lukas 2:2 als dateerder vallen en boekt haar als Lukaanse fout. Uitweg (a) lijkt goedkoper — Lukas heeft dan gelijk — maar is duurder, want zij breekt de grammatica én Handelingen 5:37.

SY overleeft alleen als de telling naar 3/2 v.Chr. te trekken is. Daarvoor moet zij de grammatica buigen (uitweg a of b), of een ongeattesteerde telling van 3/2 postuleren met alleen Orosius (circa AD 417) als drager, tegen RG 8 — lustra in 28 v.Chr., 8 v.Chr. en AD 14, geen 3/2 — en met RG 35 als registratie gelezen waar een acclamatie staat. Zij laat P.Yadin 16 vallen. En de constructie is circulair: de telling van 3/2 hangt aan de antedateringssteiger die de telling juist zou moeten dragen.

CA heeft een eigen census-argument (πληρόω, Agrippa I, Sylleus), maar het staat in dit dossier alleen als label; de uitwerking is niet ingezien en draagt hier niets. Voor zover meetbaar moet ook CA de telling naar 3/2 halen, en botst zij dan met de Varus-munten, die twee derde van het venster afsnijden, en met de grammatica.

HV overleeft juist door de census niet als positieve klem te gebruiken. Route B uit §5.4 — op de legaten-as gratis — krijgt hier haar rekening: de "vóór"-lezing breekt op πρό, op het rangtelwoord en op Handelingen 5:37, en HV, van wie die metingen zijn, neemt haar niet. Dus census = Quirinius = AD 6, en HV boekt het gegeven als "gegeven dat de datering niet draagt". Zij voegt P.Yadin 16 toe en de laag van Nicolet: de οἰκουμένη van Lukas 2:1 is de orbis Romanus, cliëntkoninkrijken zijn "a different case", en Lukas 2:3 klopt documentair. Zij redt de census niet; de grammatica-maat die zij tegen de "vóór"-lezing aanlegt, legt zij aan haar eigen kant aan. Daarmee staat de census bij C en bij HV in hetzelfde vak — niet de gunstige, maar de eerlijke uitkomst.

5.9 Wat de twee assen samen dragen

De twee uitkomsten hangen samen. Omdat de fasti Quirinius uit het venster houden — Saturninus en dan Varus, muntverankerd tot 5/4 — is elke poging om Lukas 2:2 als geboortedateerder te redden gedwongen naar de grammatica, en daar breekt zij. C en HV lezen de zin daarom op dezelfde grammatica en boeken haar hetzelfde; SY en CA betalen op beide assen het meest, en de antedatering die hen elders draagt, bereikt noch een Romein noch een Romeinse telling.

Twee falsificatoren blijven staan. Tegen de fasti-lezing: een gedateerd stuk uit era-jaar 28–34 met Quirinius' naam als legaat van Syrië, of een omslag van ILS 918 — beide slapend in het ongedateerde ILS 2683. Tegen "de census draagt niet": een geattesteerde telling van Quirinius onder Herodes, of een grammaticaal sluitende "vóór"-lezing — beide niet gevonden. P.Yadin 16 hoort daarbij: het snijdt tegen Lukas' Quirinius als precieze dateeroperator, en HV boekt dat als steun voor "draagt niet", niet weg.