Dit boek gebruikt termen uit vier vakgebieden — de bijbelwetenschap, de rabbijnse literatuur, de kalenderkunde en de sterrenkunde — en niet elke lezer is in alle vier thuis. Dit glossarium geeft van elke dragende term een korte, werkbare omschrijving; het vervangt de uitleg in de hoofdstukken niet, maar maakt haar navolgbaar. Aan het slot staat de hele zaak in één beeld.
H.1 · Glossarium
Aviv — de rijpingsfase van de gerst waarin de aar "in de aar" staat; de bijbelse voorwaarde (Ex. 13:4; Deut. 16:1) die bepaalt of de lentemaand NisanNisanEerste maand van de Hebreeuwse religieuze kalender (vroege voorjaar). Pesach valt op 14 Nisan; de kruisiging viel op 14 Nisan in AD 31 (gewogen). mag heten of dat er een schrikkelmaand bij moet. Zie omer, schrikkelmaand.
Basisrate — hoe vaak een "treffer" ook zonder de veronderstelde oorzaak zou voorkomen. Zonder basisrate zegt een treffer niets: een woensdag-14-Nisan valt in het venster AD 26-36 twee keer op 11 — een gemeten frequentie van 0,18, conservatief 3/11, tegenover een toevalsniveau van 1/7 ≈ 0,14 (H7, bijlage A), dus de kracht van de zaak zit niet in de woensdag zelf maar in haar kruising met de gemeten dag-as.
BEREKEND / GEDOCUMENTEERD / GEDUID — de drie merken van het boek. Berekend: zelf na te rekenen. Gedocumenteerd: in de primaire bron gezien, met vindplaats. Geduid: een lezing of keuze, die zo zwaar weegt als men haar toelaat. De merken mogen nooit door elkaar lopen (H2).
Conjunctie (astronomische nieuwe maan) — het ogenblik waarop maan en zon dezelfde ecliptische lengte hebben; de maan is dan onzichtbaar. De eerste zichtbare sikkel volgt ongeveer anderhalve dag later. Niet te verwarren met de "nieuwe maan" van de waarnemende kalender, die juist die eerste sikkel ís.
Dubbele constructie — de uitdrukking "drie dagen én drie nachten" (Mat. 12:40, naar Jona 1:17), die de nachten apart benoemt. Het boek betoogt (H3, bijlage B) dat zij een maat is (volle etmalen) en binnen het doorzochte Hebreeuwse en Aramese corpus nooit inclusief telt — anders dan het losse rangtelwoord "op de derde dag". De begrenzing hoort erbij: er bestaat één late Latijnse uitzondering — Augustinus telt haar in de vierde eeuw wél inclusief — maar dat is een uitlegger die het betoogt, geen bron die het idioom zo gebruikt. Bijlage B §B.3c weegt hem voluit.
Equinox (lente-) — het ogenblik waarop de zon de hemelevenaar noordwaarts kruist (rond 22–23 maart, Juliaans, in de eerste eeuw). Meerdere kalenderregels binden Nisan aan de equinox; wélke binding gold, is de smalste schakel (H8).
Erev Pesach — de vooravond/dag vóór het Pascha, de veertiende Nisan, waarop de paaslammeren in de tempel werden geslacht. Het boek leest dit als de sterfdag (H5).
Hoge sabbat / feestsabbat — een jaarlijkse rustdag die op een feestdatum valt (hier 15 Nisan), los van de wekelijkse sabbat. De twee-sabbatten-lezing (H4) onderscheidt de feestsabbat (donderdag 26 april) van de weeksabbat (zaterdag 28 april).
Inclusieve telling — de joodse gewoonte om een aangevangen dag als een hele te tellen: "op de derde dag" kan dan vrijdag→zondag omvatten. De regel is gedocumenteerd voor het rangtelwoord (Jeruzalemse Talmoed, Sjabbat 9:3, de onah-regel), maar — zo betoogt H3 — niet voor de dubbele constructie.
Intercalatie — het invoegen van een dertiende maand (Adar II) om het maanjaar met het zonnejaar in de pas te houden. Een geïntercaleerd AD 31 schuift Nisan naar april en 14 Nisan naar woensdag 25 april; of AD 31 werkelijk geïntercaleerd was, is niet gedocumenteerd (bijlage D, E).
Lunatie — één volledige maancyclus van conjunctie tot conjunctie (≈ 29,5 dagen). De "maartmaan" of "aprilmaan" is de lunatie waarvan de sikkel Nisan opent.
Omer — de eerste gerstschoof, in de tempel bewogen op de dag na de sabbat (Lev. 23:10–11): naar de best geattesteerde praktijk 16 Nisan, naar de letter de dag na de weeksabbat (H4); haar rijpheid is de aviv-toets. Kon desnoods van verder weg worden gehaald (m. Menachot 10:2) — een verzwakking van het aviv-argument (bijlage E).
Onah — "een deel van de tijdseenheid geldt als het geheel": de rabbijnse regel achter de inclusieve telling.
Paraskeuê (παρασκευή) — "voorbereiding"; de technische naam voor de dag vóór de sabbat, dus de vrijdag, maar oorspronkelijk de voorbereidingsdag vóór élke rustdag. Markus glosseert haar als prosabbaton, "vóór-sabbat" (Mk. 15:42). Het scharnier van H6: hoe paraskeuê "vrijdag" ging betekenen.
Parker & Dubberstein — het standaardwerk Babylonian Chronology 626 B.C.–A.D. 45, dat de Babylonische maankalender (met haar vaste negentienjarige schrikkelcyclus) voor deze eeuwen reconstrueert. De Babylonische regel — 1 Nisanu ná de equinox — is aan haar anker nagerekend (bijlage C).
Rangtelwoord "op de derde dag" (τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ) — de soepele, inclusief-telbare vorm van de opstandingsvoorzeggingen; te onderscheiden van de dubbele constructie (H3).
Schrikkelmaand (Adar II) — zie intercalatie.
Seder — de rituele paasmaaltijd op de avond van 15 Nisan; het "seder-probleem" (H5) is de spanning tussen de synoptici (Jezus at een Pascha) en Johannes (de leiders hadden het nog niet gegeten).
Sikkel (eerste maansikkel) — de smalle, jonge maansikkel die na de conjunctie voor het eerst met het blote oog zichtbaar wordt; haar eerste verschijning opent 1 Nisan. Haar zichtbaarheid is met het criterium van Yallop na te rekenen (bijlage C).
Tequfah — het Hebreeuwse woord voor het equinox-/zonnewende-punt; in de kalenderdiscussie de grens waaraan Nisan gebonden wordt.
Teken (Hebreeuws ot, אוֹת; Grieks sêmeion, σημεῖον) — een toetsbaar merkteken dat God neerlegt om later herkend en nagegaan te worden (Deut. 18:22). De exacte vervulling is naar zijn aard essentieel; daaraan hangt H3.
Tisjri-telling — het tellen van regeringsjaren van najaar (TisjriTisjriDe zevende maand van de Joodse geestelijke kalender, maar de eerste maand van de burgerlijke kalender, overeenkomend met september-oktober. Tisjri 1 is het Bazuinenfeest (Rosj Hasjana); Tisjri 10 is de Grote Verzoendag (Jom Kippoer); Tisjri 15-21 is het Loofhuttenfeest. De zeventigste week opent op Tisjri 1, 2027, in de chronologie die in dit boek wordt voorgesteld.) tot najaar, zoals de Judese schrijvers deden; bepalend voor de 457-lijn (H17) en voor het bedieningsvenster (H9). Tegenover de Nisan-telling (voorjaar tot voorjaar).
70 weken — de profetie van Daniël 9:24–27; 457 v.Chr. + 483 jaar tot de Gezalfde (de doop, AD 27). Het boek voert haar gefirewalld, ná de weging, als geduide tweede getuige (H17).
Zone A / q (Yallop) — de grootheid q meet hoe goed een jonge sikkel zichtbaar is; zone A betekent "met het blote oog makkelijk zichtbaar". De sikkel van 11 april AD 31 valt ruim in zone A (bijlage C).
H.2 · De hele zaak in één beeld
De onderstaande prent zet de twee assen van het boek en hun kruising in één tijdlijn: de dag-as (het teken, de twee sabbatten) en de jaar-as (de kalender, de bediening), die elkaar in precies één punt raken — woensdag 25 april van het jaar 31. Zij is een samenvatting, geen bewijs; elk onderdeel is in het hoofdstuk waar het thuishoort onderbouwd en gemerkt.
De conceptuele tijdlijn: de dag-as en de jaar-as, kruisend op woensdag 25 april AD 31.
Dit boek gebruikt termen uit vier vakgebieden — de bijbelwetenschap, de rabbijnse literatuur, de kalenderkunde en de sterrenkunde — en niet elke lezer is in alle vier thuis. Dit glossarium geeft van elke dragende term een korte, werkbare omschrijving; het vervangt de uitleg in de hoofdstukken niet, maar maakt haar navolgbaar. Aan het slot staat de hele zaak in één beeld.
H.1 · Glossarium
Aviv — de rijpingsfase van de gerst waarin de aar "in de aar" staat; de bijbelse voorwaarde (Ex. 13:4; Deut. 16:1) die bepaalt of de lentemaand NisanNisanEerste maand van de Hebreeuwse religieuze kalender (vroege voorjaar). Pesach valt op 14 Nisan; de kruisiging viel op 14 Nisan in AD 31 (gewogen). mag heten of dat er een schrikkelmaand bij moet. Zie omer, schrikkelmaand.
Basisrate — hoe vaak een "treffer" ook zonder de veronderstelde oorzaak zou voorkomen. Zonder basisrate zegt een treffer niets: een woensdag-14-Nisan valt in het venster AD 26-36 twee keer op 11 — een gemeten frequentie van 0,18, conservatief 3/11, tegenover een toevalsniveau van 1/7 ≈ 0,14 (H7, bijlage A), dus de kracht van de zaak zit niet in de woensdag zelf maar in haar kruising met de gemeten dag-as.
BEREKEND / GEDOCUMENTEERD / GEDUID — de drie merken van het boek. Berekend: zelf na te rekenen. Gedocumenteerd: in de primaire bron gezien, met vindplaats. Geduid: een lezing of keuze, die zo zwaar weegt als men haar toelaat. De merken mogen nooit door elkaar lopen (H2).
Conjunctie (astronomische nieuwe maan) — het ogenblik waarop maan en zon dezelfde ecliptische lengte hebben; de maan is dan onzichtbaar. De eerste zichtbare sikkel volgt ongeveer anderhalve dag later. Niet te verwarren met de "nieuwe maan" van de waarnemende kalender, die juist die eerste sikkel ís.
Dubbele constructie — de uitdrukking "drie dagen én drie nachten" (Mat. 12:40, naar Jona 1:17), die de nachten apart benoemt. Het boek betoogt (H3, bijlage B) dat zij een maat is (volle etmalen) en binnen het doorzochte Hebreeuwse en Aramese corpus nooit inclusief telt — anders dan het losse rangtelwoord "op de derde dag". De begrenzing hoort erbij: er bestaat één late Latijnse uitzondering — Augustinus telt haar in de vierde eeuw wél inclusief — maar dat is een uitlegger die het betoogt, geen bron die het idioom zo gebruikt. Bijlage B §B.3c weegt hem voluit.
Equinox (lente-) — het ogenblik waarop de zon de hemelevenaar noordwaarts kruist (rond 22–23 maart, Juliaans, in de eerste eeuw). Meerdere kalenderregels binden Nisan aan de equinox; wélke binding gold, is de smalste schakel (H8).
Erev Pesach — de vooravond/dag vóór het Pascha, de veertiende Nisan, waarop de paaslammeren in de tempel werden geslacht. Het boek leest dit als de sterfdag (H5).
Hoge sabbat / feestsabbat — een jaarlijkse rustdag die op een feestdatum valt (hier 15 Nisan), los van de wekelijkse sabbat. De twee-sabbatten-lezing (H4) onderscheidt de feestsabbat (donderdag 26 april) van de weeksabbat (zaterdag 28 april).
Inclusieve telling — de joodse gewoonte om een aangevangen dag als een hele te tellen: "op de derde dag" kan dan vrijdag→zondag omvatten. De regel is gedocumenteerd voor het rangtelwoord (Jeruzalemse Talmoed, Sjabbat 9:3, de onah-regel), maar — zo betoogt H3 — niet voor de dubbele constructie.
Intercalatie — het invoegen van een dertiende maand (Adar II) om het maanjaar met het zonnejaar in de pas te houden. Een geïntercaleerd AD 31 schuift Nisan naar april en 14 Nisan naar woensdag 25 april; of AD 31 werkelijk geïntercaleerd was, is niet gedocumenteerd (bijlage D, E).
Lunatie — één volledige maancyclus van conjunctie tot conjunctie (≈ 29,5 dagen). De "maartmaan" of "aprilmaan" is de lunatie waarvan de sikkel Nisan opent.
Omer — de eerste gerstschoof, in de tempel bewogen op de dag na de sabbat (Lev. 23:10–11): naar de best geattesteerde praktijk 16 Nisan, naar de letter de dag na de weeksabbat (H4); haar rijpheid is de aviv-toets. Kon desnoods van verder weg worden gehaald (m. Menachot 10:2) — een verzwakking van het aviv-argument (bijlage E).
Onah — "een deel van de tijdseenheid geldt als het geheel": de rabbijnse regel achter de inclusieve telling.
Paraskeuê (παρασκευή) — "voorbereiding"; de technische naam voor de dag vóór de sabbat, dus de vrijdag, maar oorspronkelijk de voorbereidingsdag vóór élke rustdag. Markus glosseert haar als prosabbaton, "vóór-sabbat" (Mk. 15:42). Het scharnier van H6: hoe paraskeuê "vrijdag" ging betekenen.
Parker & Dubberstein — het standaardwerk Babylonian Chronology 626 B.C.–A.D. 45, dat de Babylonische maankalender (met haar vaste negentienjarige schrikkelcyclus) voor deze eeuwen reconstrueert. De Babylonische regel — 1 Nisanu ná de equinox — is aan haar anker nagerekend (bijlage C).
Rangtelwoord "op de derde dag" (τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ) — de soepele, inclusief-telbare vorm van de opstandingsvoorzeggingen; te onderscheiden van de dubbele constructie (H3).
Schrikkelmaand (Adar II) — zie intercalatie.
Seder — de rituele paasmaaltijd op de avond van 15 Nisan; het "seder-probleem" (H5) is de spanning tussen de synoptici (Jezus at een Pascha) en Johannes (de leiders hadden het nog niet gegeten).
Sikkel (eerste maansikkel) — de smalle, jonge maansikkel die na de conjunctie voor het eerst met het blote oog zichtbaar wordt; haar eerste verschijning opent 1 Nisan. Haar zichtbaarheid is met het criterium van Yallop na te rekenen (bijlage C).
Tequfah — het Hebreeuwse woord voor het equinox-/zonnewende-punt; in de kalenderdiscussie de grens waaraan Nisan gebonden wordt.
Teken (Hebreeuws ot, אוֹת; Grieks sêmeion, σημεῖον) — een toetsbaar merkteken dat God neerlegt om later herkend en nagegaan te worden (Deut. 18:22). De exacte vervulling is naar zijn aard essentieel; daaraan hangt H3.
Tisjri-telling — het tellen van regeringsjaren van najaar (TisjriTisjriDe zevende maand van de Joodse geestelijke kalender, maar de eerste maand van de burgerlijke kalender, overeenkomend met september-oktober. Tisjri 1 is het Bazuinenfeest (Rosj Hasjana); Tisjri 10 is de Grote Verzoendag (Jom Kippoer); Tisjri 15-21 is het Loofhuttenfeest. De zeventigste week opent op Tisjri 1, 2027, in de chronologie die in dit boek wordt voorgesteld.) tot najaar, zoals de Judese schrijvers deden; bepalend voor de 457-lijn (H17) en voor het bedieningsvenster (H9). Tegenover de Nisan-telling (voorjaar tot voorjaar).
70 weken — de profetie van Daniël 9:24–27; 457 v.Chr. + 483 jaar tot de Gezalfde (de doop, AD 27). Het boek voert haar gefirewalld, ná de weging, als geduide tweede getuige (H17).
Zone A / q (Yallop) — de grootheid q meet hoe goed een jonge sikkel zichtbaar is; zone A betekent "met het blote oog makkelijk zichtbaar". De sikkel van 11 april AD 31 valt ruim in zone A (bijlage C).
H.2 · De hele zaak in één beeld
De onderstaande prent zet de twee assen van het boek en hun kruising in één tijdlijn: de dag-as (het teken, de twee sabbatten) en de jaar-as (de kalender, de bediening), die elkaar in precies één punt raken — woensdag 25 april van het jaar 31. Zij is een samenvatting, geen bewijs; elk onderdeel is in het hoofdstuk waar het thuishoort onderbouwd en gemerkt.