Bijlage G

Het bronnenregister

17 min lezen

*Deze bijlage bundelt alle bronnen waarop de hoofdstukken zich beroepen: eerst de primaire teksten — bijbels, vroegchristelijk-patristisch, joods-rabbijns, Grieks-Romeins en documentair-astronomisch — met de gebruikte edities, daarna de moderne wetenschappelijke literatuur, alfabetisch en ontdubbeld. Twee merken lopen mee. [integraal gezien] betekent: het betreffende hoofdstuk zegt uitdrukkelijk dat de aangehaalde passage in de bron zelf is nagezien of dat het werk primair is geraadpleegd. [secundair] betekent: het hoofdstuk merkt de bron zelf aan als niet (volledig) aan het origineel geverifieerd. Alles zonder merk heeft in de hoofdstukken geen expliciete status gekregen — er is er hier geen aan toegedicht. Achter elke bron staan de hoofdstukken waar zij draagt.*

G.1 · Primaire bronnen

G.1.1 · Bijbelse teksten en edities

De bijbeltekst is doorlopend in de grondtaal nagezien (H3, H4, H13); alle bijbelvertalingen in dit boek zijn eigen werkvertalingen uit het Hebreeuws en het Grieks. [integraal gezien]

Edities.

- Biblia Hebraica Stuttgartensia (BHS) — Hebreeuws Oude Testament. - Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland, NA28), inclusief het kritisch apparaat (ad Joh. 5:1, H14). - Rahlfs, A. (red.). Septuaginta. - Biblia Sacra iuxta Vulgatam versionem (R. Weber & R. Gryson, red.). (1994). Deutsche Bibelgesellschaft. (H3, ad 1 Sam. 30:13) - Targoem Jonathan op de Profeten — Mikraot-Gedolot-tekst via Sefaria, met de Engelse weergave van E. van Staalduine-Sulman, The Targum of Samuel (Brill, 2002). (H3, ad 1 Sam. 30:12–13) [integraal gezien] — Aramees. - Pesjitta — Comprehensive Aramaic Lexicon (cal.huc.edu, bestand 62008 [P 1S]). (H3, ad 1 Sam. 30:12–13) [integraal gezien] — Aramees. - Pesjitta, ad Lucam 24:21 — Syrische tekst met SEDRA/CAL-morfologie (Comprehensive Aramaic Lexicon / dukhrana.com). (H13, ad Lk. 24:21) [integraal gezien] — Aramees; kardinaal "drie dagen", werkwoordloos, primair ontleed. - Codex Sinaiticus (ℵ), lezing ad Lucam 24:21; daarnaast Codex Bezae en de oud-Syrische versies. Deze tekstkritische getuigen zijn deels niet aan de handschriften zelf geverifieerd en worden in H13 uitdrukkelijk als prijsverlagend, niet als beslissend gevoerd. [secundair]

Oude Testament (cumulatief over de hoofdstukken): Genesis 1:14; 7:4, 12; 9:12; 42:17–18 · Exodus 12:3, 13; 24:18; 32:1; 34:28 · Leviticus 2:14; 23 (m.n. 5–7, 15); 25 (m.n. 8) · Deuteronomium 9:9, 11, 18, 25; 18:21–22 · 1 Samuël 9:20; 30:1, 12–13 · 1 Koningen 19:8 · 2 Kronieken 36:21 · Ezra 4:7–23; 7:7; 8:32–33; 9:9 · Nehemia 1:1; 2:1 · Esther 4:16; 5:1 (bijlage B) · Job 2:13 · Jesaja 7:11–14 · Daniël 9:24–27 · Hosea 6:2 · Joël 2:31 · Amos 1:1; 8:8–10 · Jona 1:17.

Nieuwe Testament (cumulatief over de hoofdstukken): Mattheüs 12:1, 38–40; 16:21; 17:23; 20:19; 21:1; 27:41, 51–54, 64; 28:1, 6 · Markus 2:23, 28; 8:31; 9:31; 10:34; 11:1; 14:12, 26, 58; 15:21, 25, 31, 33–37, 42; 16:1–2, 9 · Lukas 3:1, 23; 6:1; 9:22; 11:30, 32; 13:32; 18:12, 33; 22:8; 23:56; 24:1, 7, 21, 25–27, 46 · Johannes 2:13, 19–20; 4:35; 5:1; 6:4; 11:55; 12:1; 18:28; 19:14, 31, 42; 20:1 · Handelingen 1:12; 2:1, 20; 10:30, 40; 20:7 · 1 Korinthe 5:7; 15:4, 20; 16:2 · 2 Petrus 3:1.

G.1.2 · Vroegchristelijk en patristisch

- Didache 8:1 — het woensdagvasten rond AD 100, in H6 gevoerd als corroboratie van de midweekse lijn. (H6) [secundair] — geen [integraal gezien]: H6's bronnoot noemt uitsluitend Justinus, de Didascalia, de Constituties en Gregorius als primair nagezien, en voor Didache 8:1 is geen editie aangehaald noch primaire verificatie geclaimd. Zij draagt als corroboratie (GEDUID), niet als primaire drager. - Martyrium Polycarpi 7.1. (H13) [in vertaling gezien] ⚠ het Grieks is niet ingezien. - Justinus Martyr, Apologia I 67 — Ante-Nicene Fathers, deel I (1885). Christian Literature Company. (H6) [in vertaling gezien] ⚠ het Grieks is niet ingezien. - Irenaeus van Lyon, Adversus Haereses II.22.3, 6; V.31 — Ante-Nicene Fathers, deel I (A. Roberts & J. Donaldson, red., 1885). Christian Literature Company. (H3, H6, H9, H14) [integraal gezien] — in vertaling; het Grieks is een nog te sluiten controlepunt (H14). - Clemens van Alexandrië, Stromata I.21. (H6) - Tertullianus, Adversus Iudaeos 8. (H6) - Julius Africanus, Chronographiae — overgeleverd via Georgius Syncellus; drager van het Thallus-fragment. (H6, H12) [integraal gezien] — de passages in de overleveraar nagezien (H12). - Origenes, Contra Celsum 2.33, 59 — drager van het Phlegon-fragment. (H12) [in vertaling gezien] ⚠ het Grieks is niet ingezien; het fragment draagt hier via de overleveraar. - Origenes, Commentarii in Joannem XIII — Grieks, in de tekst van Preuschen (GCS 10), geraadpleegd via Perseus/Scaife. (bijlage E.3) [integraal gezien — Grieks] — hij stelt de vraag spreekwoord-of-seizoen in het geheel niet, maar voert Johannes 4:35 als lemma op en gaat over tot allegorie; zijn eigen wending ἡ ἐλπιζομένη τετράμηνος, "de verwachte vier maanden", veronderstelt een werkelijke termijn die nog moet lopen. Hij kan niet als getuige voor het spreekwoord worden gevoerd, en slechts zwak en indirect voor het seizoen. ⚠ Boek XIII staat niet in de Ante-Nicene Fathers: de Menzies-vertaling daar (deel IX) dekt alleen de boeken I, II, VI en X. Een Engelse tekst bestaat alleen in Heine, FOTC 89, die niet is geraadpleegd; evenmin zijn Migne, PG 14, of de concordantie van de Perseus-sectienummering met de paragraafnummering van Heine en Blanc geraadpleegd. - Didascalia Apostolorum, hfdst. 21 — R. H. Connolly (vert.). (1929). Didascalia Apostolorum: The Syriac version translated and accompanied by the Verona Latin fragments. Clarendon Press; daarnaast de Lagarde-tekst. (H6) [integraal gezien] - Constitutiones Apostolorum V.14–18; VII.23 — Ante-Nicene Fathers, deel VII (J. Donaldson & A. Roberts, red., 1886). Christian Literature Company. (H6) [integraal gezien] - Eusebius van Caesarea: - Historia Ecclesiastica 7.32 — K. Lake & J. E. L. Oulton (vert.). (1932). Loeb Classical Library. Harvard University Press. (H8) [integraal gezien] — Grieks. ⚠ Voor de Anatolius-passage geldt de maat van H8: regel A (Anatolius' eigen canon — de eerste maand niet vóór de equinox) telt uitsluitend als één antieke equinox-regel en rust op de onafhankelijk meetbare Babylonische tabellen (Parker & Dubberstein; Stern), niet op Anatolius' gezag; regel B (de toeschrijving van de equinox-regel aan Philo, Josephus en de ouden, 7.32.16–17) draagt als receptie, niet als steun — dezelfde korting die hieronder ps.-Chrysostomus treft. - Historia Ecclesiastica 5.23–25 (Polycrates van Efeze; Melito van Sardes; de quartodecimaanse controverse) — geciteerd via Beckwith (1996). (H15) [secundair] — in deze studie niet regel-voor-regel nagelezen; draagt via Beckwiths bespreking (H15). - Demonstratio Evangelica 8.2 — W. J. Ferrar (vert.). (1920). The proof of the Gospel. SPCK. (H9, H14, H15) [integraal gezien] — in vertaling (H14). - Chronicon. (H6, H15) - Petrus van Alexandrië, fragment V (Over het Pascha, de brief aan Tricentius) — het fragment over de kalenderverandering na 70. Grieks: L. Dindorf (red.), Chronicon Paschale (Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae), Bonn 1832, deel 1, pp. 4–7, waar het stuk in de proloog staat met het Latijn ernaast; Engels in Ante-Nicene Fathers, deel VI. (H15) [integraal gezien — Griekse paginascan] — de beslissende zin in het Grieks gelezen: de ouden slachtten het Pascha μετὰ τὴν ἰσημερίαν, "terwijl die van tegenwoordig het πρὸ ἰσημερίας doen". ⚠ De echtheid is omstreden: het fragment is overgeleverd in de proloog van het zevende-eeuwse Chronicon Paschale en wordt als "Pseudo-Petrus" geclassificeerd. Het kan alleen defensief dragen, en het snijdt naar twee kanten — valt Petrus als getuige, dan valt hij voor beide partijen, en dan verliest ook de vakliteratuur hem die hem voor de tegenovergestelde conclusie aanhaalt. - [Ps.-]Johannes Chrysostomus, Oratio in Pascha VII — Migne, PG 59, kol. 748: "wij hebben wijze getuigen, Hebreeën als Philo en Josephus [...], die in hun eigen geschriften bevestigen dat het Pascha nauwkeurig niet anders kan vallen dan nadat de lente-equinox is ingetreden". [integraal gezien — de kolom zelf] — ⚠ een receptiegetuige, geen drager. Hij toont hoe een vierde-eeuwse lezer Philo en Josephus las, niet wat die twee schreven; zijn toeschrijving is even vrij als die van Anatolius, en naar de maat van H8 draagt hij dus aan geen van beide kanten bewijskracht. Hier geregistreerd omdat de passage soms als bevestiging wordt aangevoerd; dit boek voert haar niet zo aan. - Augustinus van Hippo, De Trinitate IV.6.10 — de 36-uur-telling van de vrijdag-datering; Nicene and Post-Nicene Fathers, serie 1, deel 3. (H15) [integraal gezien] — in vertaling geciteerd; uitsluitend als spiegel-duiding gevoerd (GEDUID, H15). - Epiphanius van Salamis, De Fide 22 (het woensdagvasten "omdat de Heer op woensdagochtend gevangen werd"); Panarion 51. (H6) [secundair] — geen [integraal gezien]: in H6 als corroboratie gevoerd, maar de bronnoot rekent Epiphanius niet tot de primair nagezien titels en haalt geen editie aan. Draagt als corroboratie (GEDUID), niet als primaire drager. - Hiëronymus, Chronicon — drager van het Phlegon-fragment. (H12) [in vertaling gezien] ⚠ het Latijn is niet regel voor regel nagelezen; het fragment draagt hier via de overleveraar. - Orosius, Historiae adversus paganos VII.4. (H6, H12) - Gregorius van Tours, Libri historiarum X, boek I, hfdst. 23 — B. Krusch & W. Levison (red.). (1951). MGH SS rer. Merov. I.1. Hahn. (H6) [integraal gezien] — Latijn.

G.1.3 · Joods — Tweede Tempel en rabbijns

- Dode Zee-rollen: 4Q252, kol. I–II (de zondvloedkalender); 11QMelchizedek (11Q13) — F. García Martínez & E. J. C. Tigchelaar (red. & vert.). (1997–1998). The Dead Sea Scrolls study edition (2 delen). Brill. (H17; bijlage B)

- 1QSa (Regel van de Gemeente) 1:12–15 en CD (Damascus-document) X 4–10 — de leeftijden van dienst, rechtszaken en rechters: G. Vermes (vert.), The complete Dead Sea Scrolls in English, voor 1QSa; CD in vertaling. (H10) [secundair — vertaling] - Philo van Alexandrië — Griekse tekst doorlopend: L. Cohn & P. Wendland (red.), Philonis Alexandrini opera quae supersunt (1896–1906), Georg Reimer, mét het kritisch apparaat. De zes equinox-passages van H8 zijn op de paginascan zelf gelezen: - De opificio mundi 116 (deel 1, p. 41) — de lente-equinox "in de Ram", en elk van de twee equinoxen vallend "in een zevende maand". (H8) [integraal gezien — Griekse paginascan met apparaat] - De Decalogo 161 (deel 4, p. 304) — de equinox-feesten "veeldaags" (πολυήμεροι), "elk van hen zeven dagen". (H8) [integraal gezien — Griekse paginascan met apparaat] - De specialibus legibus 2.26 — de maan die "bij de noumenia begint te schijnen" → maandbegin bij de eerste zichtbaarheid. (H8) [integraal gezien] - De specialibus legibus I 181–186 (deel 5, pp. 44–45) — het καιρός-paar; binnen één equinoctiale καιρός de eerste, de tiende en de vijftiende dag. (H8) [integraal gezien — Griekse paginascan met apparaat] - De specialibus legibus II 150–153 (deel 5, p. 122) — waarom de wet één maand de eerste noemt. ⚠ Bij II 153 is de κατά van de gedrukte tekst Cohns eigen conjectuur (scripsi in het apparaat); het handschrift en de catena van Nicetas lezen beide μετά, "ná de equinox" (Colson, LCL 320, p. 398, kritische noten 1–2). H8 citeert daarom II 150–152 en laat de seizoenslezing niet op §153 rusten. (H8) [integraal gezien — Griekse paginascan met apparaat; Colsons noten primair ingezien] - De specialibus legibus II 204 (deel 5, p. 137) — Loofhutten "met als καιρός die van de herfst-equinox"; de testimonia-regel geeft Nicetas woordelijk. (H8) [integraal gezien — Griekse paginascan met apparaat] - De vita Mosis II 222–224 (deel 4, p. 252) — "het begin van de lente-equinox" als de eerste maand; het apparaat identificeert het excerpt in het Chronicon Paschale met precies deze regels. (H8) [integraal gezien — Griekse paginascan met apparaat] - Quaestiones in Exodum 1.1 — R. Marcus (vert.), Loeb Classical Library, uit het Armeens vertaald. [SECUNDAIR — vertaling uit het Armeens] ⚠ Niet als Grieks aan te voeren. Marcus tekent aan dat het bewaarde Griekse fragment alleen de zin over gewassen en bomen bevat, niet de equinox-zin; ἀπὸ τῆς ἐαρινῆς ἰσημερίας staat in zijn eigen lemma-noot als terugvertaling uit het Armeens. De passage draagt in het equinox-argument geen gewicht en wordt in H8 niet gebruikt. - Flavius Josephus, Antiquitates Judaicae 2.311; 3.248; 15.354 (Herodes' zeventiende jaar naast Augustus' Syrië-bezoek — het anker van `H9`), 15.380, 420–421; 16.163; 18.32–35, 89–90, 106, 120–124. (H8, H9, H13, H14; bijlage A) [integraal gezien] — aan de primaire bron getoetst (H9); het Griekse materiaal van H13 in de bron zelf nagezien. Twee plaatsen dragen afzonderlijk in H8 en bijlage A.1b: Ant. 3.248 (de veertiende "terwijl de zon in de Ram staat") — Niese, Flavii Iosephi opera, deel 1, p. 207, paginascan met apparaat; de zinsnede is zonder variant overgeleverd, en Nieses testimonium-regel geeft Leviticus 23:5 als haar bijbelse bron — een vers dat de Ram-zinsnede niet bevat. Ant. 2.311 (Nisan gelijkgesteld aan de Egyptische Pharmuthi) — nagezien in het Grieks van de digitale kritische tekst, niet op de paginascan van Niese. · Bellum Judaicum 1.401 — ⛔ de tegenopgave: het vijftiende jaar voor de tempelbouw, tegenover het achttiende in Ant. 15.380. Primair nagezien 6 sep. 2026; opgenomen in `H9` mét de vaststelling dat zij op geen enkele epoche een bruikbare Johannes 2:20-rekening oplevert — voor AD 30 evenmin als voor AD 31 of AD 33. — Voor H10 ook: Ant. 17.167–213 (de reeks van de eclips tot het Pascha, in dagen geteld), 17.191 = B.J. 1.665 (34 jaar sinds de dood van Antigonus), 17.342 en Vita 5 (Archelaüs afgezet in zijn tiende jaar) tegenover B.J. 2.111 (zijn negende). [integraal gezien] - Misjna: Pesachim 8:6; 10:8 (H5) [integraal gezien] — Hebreeuws/Aramees; Rosj ha-Sjana 1:1 (het nieuwjaar voor koningen op 1 Nisan; de halachische regel van de niet-accessie-telling, H9) [integraal gezien] — Hebreeuws; Rosj ha-Sjana 1:7; 2:6–8 (H8); Menachot 10:2; 10:8; 10:9 (H8) — 10:2 de nabijheidsregel met haar terugvaloptie, 10:8 de mannen van Jericho, 10:9 de omer "uit het vochtige". Avot 5:21 ("op 30 voor de kracht, op 40 voor het inzicht"; H10) [integraal gezien] — Hebreeuws, via Sefaria. - Tosefta: Sanhedrin 2:2, 4, 5, 6. (H5, H8) [integraal gezien] — uitgave *Machon Mamre*, per segment nagezien (5 sep. 2026). ⚠ De nummering verschilt per uitgave: wat hier 2:4 en 2:5 heet, staat bij Zuckermandel op 2:8 en 2:9. Elke verwijzing noemt daarom de uitgave. - Babylonische Talmoed: Joma 39b (H14); Pesachim 4a (het rouwrecht-miqtsat, H3) [integraal gezien] — Aramees; Rosj ha-Sjana 2a (de barajta van de koning die op 29 Adar de troon besteeg: één dag vóór het nieuwjaar telt als een heel regeringsjaar — niet-accessie, inclusieve telling, li-sjetarot, "voor documenten"; H9) [integraal gezien] — Hebreeuws/Aramees; Sanhedrin 11a–b, 12a (H8) [integraal gezien] — 11a–b in het Aramees primair nagezien (5 sep. 2026): de barajta van de drie tekenen mét de twee-van-drie-regel, en — als aparte barajta — die van de drie streken in dezelfde vorm. ⚠ De tequfah-eis die daar met de intercalatie wordt verbonden geldt de herfst-tequfah en Soekot; R. Sjimon ben Gamliëls "op de tequfah" blijft teiku. 12a is niet regel voor regel nagelezen.; Sanhedrin 41a (H14); Sanhedrin 43a (H5) [integraal gezien]; Sjabbat 86b ("zes volle onot", H3) [integraal gezien] — Hebreeuws/Aramees; Sjabbat 34b (de barajta over bein ha-sjemasjot: de schemering een safek, waarop "de strengheid van beide dagen" wordt gelegd; H13) [integraal gezien] — Aramees, via Sefaria's William Davidson-tekst, een digitale en geen kritische editie, zonder apparaat. H13 noemt haar om haar af te wijzen: een statusregel draagt niet over op de duur van een vertelling, en die grens is dezelfde die H3 op de onah-regel toepast. — Toegevoegd 28 sep. 2026, alle via Sefaria met de Aramese/Hebreeuwse tekst: Rosj ha-Sjana 3a–4a (Rav Chisda: de Nisan-regel "alleen voor de koningen van Israël", de koningen van de volken geteld vanaf Tisjri, afgeleid uit Nehemia 1:1 en 2:1; de tegenwerpingen uit Haggai en Ezra en de antwoorden ad hoc) en 8a (Rav Papa: "nieuwjaar voor de jaren" = voor documenten; Nisan voor Israëls koningen, Tisjri voor die van de volken; H9); Chullin 24a ("25 voor de leertijd en 30 voor de dienst"; priesters geschikt vanaf de puberteit), Sotah 22b (geen uitspraak vóór 40), Sanhedrin 17a (leden "van leeftijd"), Berachot 28a (R. Eleazar ben Azarja op 18) (H10) [integraal gezien]. - Jeruzalemse Talmoed: Rosj ha-Sjana 1:1 (56b) — rabbi Eleazar in de naam van rabbi Chanina: ook de koningen van de volken geteld vanaf Nisan, afgeleid uit Haggai 1:15 en Zacharia 1:1; via Sefaria, Guggenheimer, met de Hebreeuwse tekst. (H9, H17) [integraal gezien] — Sjabbat 9:3 (de "onah"-regel) — H. W. Guggenheimer (vert.), via Sefaria. (H3; bijlage B) [integraal gezien] — Aramees/Hebreeuws; de dragende tekst onder de onah-behandeling. H3's bronnoot merkt haar uitdrukkelijk aan als "met het Aramees/Hebreeuws zelf nagezien". - Midrasj: Genesis Rabbah (Bereshit Rabbah) 56:1; 91:7 (H3); 100:7 — via Sefaria, met de Hebreeuwse grondtekst (H3, H13) [integraal gezien]; Midrasj Tehillim 22 (bijlage B). - Seder Olam Rabba 6 — via Sefaria, met de Hebreeuwse grondtekst; de driedubbele 40-dagen-telling met de hand nagerekend. (H3) [integraal gezien] — Hebreeuws. - Middeleeuws-rabbijns: - Rasji (Sjlomo Jitschaki, 11e eeuw), Commentaar op de Tora op Genesis 7:12 en Exodus 32:1 — via Sefaria, met de Hebreeuwse grondtekst. (H3) [integraal gezien] - S. H. Alkabetz (16e eeuw), Menot HaLevi op Esther 4:16 — via Sefaria. (H3; bijlage B) - Maharal, Ohr Chadash op Esther 4:16. (bijlage B) - Josef Chajjim van Bagdad, Ben Yehojada op Bava Batra — via Sefaria. (H3; bijlage B) - Nizzahon Vetus, §201 — D. Berger (red. & vert.). (1979). The Jewish-Christian debate in the High Middle Ages: A critical edition of the Nizzahon Vetus. Jewish Publication Society; oudere druk: J. C. Wagenseil (1681), Tela ignea Satanae. Altdorf. (H3) - Otot ha-Masjiach (vóór 1050) — via Maagarim. (bijlage B) - Tekstcorpora: Sefaria (Davidson-editie) en Maagarim (Academie voor de Hebreeuwse Taal) — de treffers van de corpus-sweep zijn daar primair geraadpleegd. (H5; bijlage B) [integraal gezien]

G.1.4 · Grieks-Romeins

- Cassius Dio, Historia Romana 54.7; 58.28.5. (H9) [integraal gezien] — aan de primaire bron getoetst. 55.10a.4: Gaius in Syrië "als consul optredend", 1 n.Chr. — niet "op 1 januari in Antiochië", dat is Barnes' reconstructie. (H10) [integraal gezien — Loeb] - Plutarchus, Antonius 36.1–2 — de onthoofding van Antigonus, in Syrië, winter 37/36 v.Chr. (H10) [integraal gezien — Grieks, Perseus] - Vettius Valens, Anthologiae I.9 — D. Pingree (red.). (1986). Vettii Valentis Antiocheni Anthologiarum libri novem. Teubner (pp. 25–26) = I.10 in W. Kroll (red.). (1908). Weidmann (p. 26). Het rekenvoorbeeld: Mechir 13 van Hadrianus 4 = 8 februari 120, de dag van Hermes. (bijlage D) [integraal gezien — Pingree; Kroll via de inhoudsopgave] - CIL IV 4182 — het graffito van Pompeï van 6 februari 60, dies Solis, via het Ancient Graffiti Project. (bijlage D) [secundair — AGP-transcriptie] - Phlegon van Tralles — fragment, via Hiëronymus (Chronicon) en Origenes (Contra Celsum 2.33, 59). (H12) [integraal gezien] — in de overleveraars. - Thallus — fragment, via Julius Africanus/Syncellus. (H12) [integraal gezien] — in de overleveraar.

G.1.5 · Documentair-astronomisch

- Parker, R. A., & Dubberstein, W. H. (1946). Babylonian chronology 626 B.C.–A.D. 45 (Studies in Ancient Oriental Civilization 24). University of Chicago Press. [3e ed. 1956, tot A.D. 75.] Gebruikt: pp. 42, 46. (H7, H8, H15; bijlage A) [integraal gezien] — in de bron zelf nagezien (H15); de volledige tabel is inmiddels doorgenomen voor 200 v.Chr.–AD 45, het einde van de tabel in SAOC 24, in de machineleesbare editie die tegen SAOC 24 is gecorrigeerd (28 sep. 2026; bijlage A.6). - Ptolemaeus-canon — troonsbestijging Artaxerxes I, 465 v.Chr.; Nab. 284 als zijn eerste jaar en Nab. 290 (16 december 459 tot 15 december 458) als het zevende, tegenover Newtons lezing die Nab. 284 als sterfjaar van Xerxes neemt. (H17) ⚠ De jaargrenzen zijn berekend uit het epoche van Nabonassar; de Canon zelf is niet ingezien. - P.Oxy. VII 1021 — aankondiging van de troonsbestijging van Nero (drager van de berichtvertraging in de Tiberius-telling). (H9) - P. Mur. 18 — de Murabbaʿât-schuldbekentenis gedateerd op een regeringsjaar van Nero; het document dat vooraf als de toets van de joodse telling was geregistreerd en dat onbeslist terugkwam, omdat dag en maand in de lacune liggen. Editie: Benoit, Milik & de Vaux, Discoveries in the Judaean Desert II (1961), p. 103. (H9; bijlage D, bijlage E) [integraal gezien — p. 103 primair ingezien]

- Duke Databank of Documentary Papyri (papyri.info, idp.data) — eigen telling van leeftijden als ὡς (ἐτῶν) + getal, 1.919 document–leeftijd-paren; ὡσεὶ ἐτῶν + leeftijd: geen treffers. (H10) [BEREKEND — eigen telling, 28 sep. 2026] - Roman Provincial Coinage I, nrs. 4270 (Antiochië, Tiberius), 4330 (Seleucia, Tiberius), 4952–4953 (Philippus), 4958–4969 (Judese prefectenmunten) en 5075–5105 (Alexandrië) — de directe numismatische telling; 4270 en 4330 zijn tevens de Syrische provinciale munten op een herfst-era; zij leggen jaar 1 op 14/15, maar kunnen inclusieve en niet-inclusieve telling niet scheiden, omdat het bericht na het nieuwjaar kwam. (H9, H14) - Efemeriden — alle astronomische uitkomsten in dit boek zijn eigen reproducties (ephem 4.2.1 / Swiss Ephemeris), geijkt op een onafhankelijk ankerpunt; de tabellen staan in bijlage A. De gebruikte sikkel-zichtbaarheidscriteria (Schoch; Yallop, 1997; Odeh, 2004) staan met volledige titel in G.2.

G.2 · Wetenschappelijke literatuur (APA)

Amadon, G. (1942). The Johannine-synoptic argument. Journal of Biblical Literature, 61(4), 227–280. (H7)

Anderson, R. (1894). The coming prince. Hodder & Stoughton. (H17)

Athanasius van Alexandrië. (ca. 318). De Incarnatione Verbi 26 (SC 199, ed. C. Kannengiesser). (H3) [integraal gezien] — het beslissende hoofdstuk primair in het Grieks nagegaan (First1KGreek): "één tussendag", inclusief geteld, en "niet meer dan drie dagen".

Barnes, T. D. (1968). The date of Herod's death. Journal of Theological Studies, 19(1), 204–209. Gebruikt: p. 209 en n. 3. (H10) [primair gezien, bladbeeld] — zijn slotzin luidt woordelijk "That Herod died in late March or early April 4 B.C. cannot be disproved. Yet December 5 B.C. is an alternative, equally valid and clearly preferable"; hij noemt uitsluitend 7 Kislew, niet "of 2 Sjevat". ⚠ Zijn leeftijdsargument rust op een emendatie: n. 3 stelt vast dat Ant. xiv 158 "15" leest waar zijn redenering "25" vergt — "Either the text is corrupt and '25' to be read instead of '15', or Josephus has made a bad mistake and the argument based on the passage must lapse."

Barrett, C. K. (1978). The Gospel according to St John (2e ed.). Westminster Press. (H9)

Bauer, L. (1902). Volksleben im Lande der Bibel. American Tract Society. Gebruikt: p. 126 (gerstoogst-streekcijfers). (H8) [integraal gezien] — uit de gescande editie primair gezien.

Beckwith, R. T. (1996/2001). Calendar and chronology, Jewish and Christian: Biblical, intertestamental and patristic studies. Brill. Gebruikt: m.n. p. 289; pp. 282–283 primair gezien (het waarnemingsmodel: "the year was regulated not by calculation but by observation"; en op p. 282 de begrenzing van Anatolius' getuigenlijst: "Josephus merely says that the sun is in the sign of Aries at the Passover [...], which implies that the equinox is past, though he does not insist on the point", en "the only one of these writers who is known to have insisted on the point, treating it as an invariable rule, is the other Alexandrian, Aristobulus" — waarbij Beckwiths Philo-verwijzing Quaestiones in Exodum 1.1 is, de passage die alleen in het Armeens bewaard is). (H7, H8, H15)

Bengel, J. A. (1742). Gnomon Novi Testamenti (ad Lucam 24:21). Tübingen. (H13)

Bernegger, P. M. (1983). Affirmation of Herod's death in 4 B.C. Journal of Theological Studies, 34(2), 526–531. (H10)

Benoit, P., Milik, J. T., & de Vaux, R. (1961). Les grottes de Murabbaʿât (Discoveries in the Judaean Desert II). Clarendon Press. Gebruikt: p. 103 (P. Mur. 18). (H9; bijlage D, bijlage E) [integraal gezien] — de pagina primair ingezien: Miliks vertaling leest "[Le[...] du mois[...] a]n deux de Néron César", de vierkante haken zijn zijn eigen aanvulling, en dag en maand vallen beide in de lacune; zijn noot rekent "jaar twee van Nero" als 13 oktober 55 – 12 oktober 56, de accessie-verjaardagstelling, en staat tegenover Sterns lezing van hetzelfde document.

Beyer, D. W. (1998). Josephus reexamined: Unraveling the twenty-second year of Tiberius. In J. Vardaman (red.), Chronos, kairos, Christos II (pp. 85–96). Mercer University Press. (H9)

Blinzler, J. (1969). Der Prozess Jesu (4e ed.). Friedrich Pustet. (H14)

Brooke, A. E., McLean, N., & Thackeray, H. St. J. (red.). (1927). The Old Testament in Greek, Vol. II.1: I and II Samuel (de "Larger Cambridge Septuagint"). Cambridge University Press. (H3) [bladbeeld gezien] — het volledige Griekse apparaat op Samuël; er is nog geen Göttingen-deel Samuël. Gebruikt: p. 101 (ad 1 Samuël 30:12–13), tekst én beide apparaten, op het bladbeeld gelezen. ⚠ Het archive.org-exemplaar hééft een tekstlaag, maar de OCR geeft het Grieks in Latijnse letters terug; zij dient om de bladzijde te vinden, niet om te citeren.

Brown, R. E. (1966). The Gospel according to John (I–XII) (Anchor Bible 29). Doubleday. (H9)

Bultrighini, I., & Stern, S. (2022). The seven-day week in the Roman Empire: Origins, standardization, and diffusion. In S. Stern (red.), Calendars in the making: The origins of calendars from the Roman Empire to the later Middle Ages (Time, Astronomy, and Calendars 10). Brill. (bijlage D: CIL IV 4182 en de verklaring van Brind'Amour) [secundair — in fragmenten gelezen]

Bureth, P. (1964). Les titulatures impériales dans les papyrus, les ostraca et les inscriptions d'Égypte (30 a.C.–284 p.C.). Fondation Égyptologique Reine Élisabeth. (H9) [bladbeeld gezien] — pp. 25 (Tibère, an 1 = 14/15), 28–35 (Gaius/Claude/Néron: an 1 = 36/37, 40/41, 54/55; Néron jaar 14 = O.Bodl. 489 e.a.), 6 (de afkortingen (pr.)/(sq.)/s.d.).

Buttmann, A. (1873). A grammar of the New Testament Greek (J. H. Thayer, vert.; p. 118). Warren F. Draper. (H13)

Carson, D. A. (1991). The Gospel according to John (Pillar New Testament Commentary). Eerdmans. Gebruikt: ad Joh. 4:35 en ad Joh. 5:1. (bijlage E.3) [integraal gezien] — op 4:35 noteert hij dat zo'n spreekwoord nergens anders is geattesteerd en leest hij de vier maanden als een werkelijk interval "by ordinary reckoning"; op 5:1 beslist hij niet — "the truth of the matter is that we do not know what feast John has in mind" — en noteert hij ter plaatse dat een Pascha een bediening van ongeveer drieënhalf jaar zou geven en al het andere ongeveer tweeënhalf. ⚠ De digitale kopie draagt geen paginanummers in haar tekstlaag; de vindplaatsen zijn daarom per vers gegeven.

Cameron, D. (2018). Target fixation and the eclipse of Josephus: Towards a re-dating of the death of Herod the Great [Ongepubliceerd manuscript]. Academia.edu. (H10: de telregel in SVM)

Carrier, R. (2012). Thallus and the darkness at Christ's death. Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism, 8, 185–191. (H12)

Chwolson, D. A. (1892). Das letzte Passamahl Christi und der Tag seines Todes. Mémoires de l'Académie Impériale des Sciences de St.-Pétersbourg, VIIe série. [2e, anastatisch identieke druk: Leipzig 1908, met drie toegevoegde Beilagen.] Gebruikt: pp. 6–9 (de vier werkdag-argumenten), p. 24 (het instrument "vergeten en hersteld"), pp. 37–44 (bein ha-arbayim), pp. 60–62 (de omer-telling), pp. 118–119 (het proces, in de Anhang). (H2, H4, H5, H6) [integraal gezien — de druk van 1892 zelf, met eigen OCR] Vijf eerder opgegeven vindplaatsen zijn onjuist gebleken en zijn vervangen. De editie van 1892 telt 146 scanpagina's en het corpus loopt tot p. 131; een p. 184 en een p. 200 bestaan er niet in.

Chwolson, D. A. (1895). Hat es jemals irgend einen Grund gegeben, den Rüsttag des jüdischen Passahfestes als πρώτη τῶν ἀζύμων zu bezeichnen? Zeitschrift für wissenschaftliche Theologie, 38, p. 377 (= Separatabdruck 1895, p. 45); herdrukt als Beilage in Das letzte Passamahl Christi, 2e druk, Leipzig: H. Haessel, 1908, p. 167. (H5) [integraal gezien — de tijdschriftuitgave van 1895 in volledige weergave] Dit is de vindplaats van "grundfalsch und irreführend", die eerder ten onrechte als "1908, p. 184" werd opgegeven. De druk van 1908 (xi, 190 blz.) is niet in bezit en online alleen in fragmentweergave; p. 167 is daarin vastgesteld maar niet als paginabeeld gezien. De tijdschriftversie van 1895 is dat wél, en die draagt het citaat volledig.

Cichorius, C. (1923). Chronologisches zum Leben Jesu. Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft, 22, 16–20. (H9)

Dalman, G. (1928). Arbeit und Sitte in Palästina, Band I/2: Der Jahreslauf — Frühling und Sommer. C. Bertelsmann. Gebruikt: pp. 413–418 (de regionale velddata voor gerst en tarwe, dragend voor de agrarische toets op Johannes 4:35). (H8; bijlage E) [integraal gezien] — uit de gescande editie primair gezien.

Dalman, G. (1933). Arbeit und Sitte in Palästina, Band III: Von der Ernte zum Mehl. C. Bertelsmann. (H8) [integraal gezien] — uit de gescande editie primair gezien.

Danker, F. W. (red.). (2000). A Greek-English lexicon of the New Testament and other early Christian literature (3e ed., s.v. ἄγω). University of Chicago Press. (H13)

Depuydt, L. (2008). From Xerxes' murder (465) to Arridaios' execution (317): Updates to Achaemenid chronology (including errata in past reports) (BAR International Series 1887). ISBN 9781407303673. Gebruikt: §1, pp. 9–10 (de moord op Xerxes: "lunar Month 5 Day 14 in 465 B.C.E., that is, probably 4 August, much less likely 3 August or 5 August"; BM 32234, de beschadigde dag gelezen door Walker 1997 en Hunger 2001). (H17) [integraal gezien] — de PDF uit de bibliotheek van de auteur, de dragende paragraaf primair gelezen; 14 Abu = 4 augustus zelf nagerekend (1 Abu = 22 juli), onder voorbehoud van een schrikkelmaand vóór Abu in 465, die niet is nagegaan.

Doig, K. F. (1990). New Testament chronology. Mellen. (Hfdst. 12: het vijftiende jaar op de Syrisch-Macedonische herfstkalender, 20 oktober 27 – 9 oktober 28. De kalendergrenzen zijn hier herrekend en kloppen tot op de dag; de telwijze rust op een analogie met Herodiaanse praktijk, en Doig geeft toe dat de Romeinse munten dynastiek rekenen.) (H9)

Driver, S. R. (1913). Notes on the Hebrew text and the topography of the books of Samuel (2e ed., ad 1 Sam. 9:20 en 30:13). Clarendon Press. (H3) [integraal gezien] — de aangehaalde notitie via een scan van de gedrukte editie nagezien.

Filmer, W. E. (1966). The chronology of the reign of Herod the Great. Journal of Theological Studies, 17(2), 283–298. (H9)

Finegan, J. (1998). Handbook of biblical chronology (herz. ed.). Hendrickson. (H9, H14)

Fotheringham, J. K. (1934). The evidence of astronomy and technical chronology for the date of the crucifixion. Journal of Theological Studies, 35, 146–162. (H9)

Gill, J. (1763). An exposition of the New Testament (ad Lucam 24:21). George Keith. (H13)

Godet, F. (1886). Commentary on the Gospel of John (T. Dwight, vert.; 3e ed.). Funk & Wagnalls. Gebruikt: I, 435 (ad 4:35) en I, 452–454 (ad 5:1). (bijlage E.3) [secundair] — gelezen in de Engelse vertaling via een reproductiesite, niet op het gedrukte blad, en het Franse origineel is niet geraadpleegd. Hij leest 4:35 als seizoen en plaatst het gesprek in december, en noemt een Pascha bij 5:1 "positively excluded" ten gunste van Purim — waaruit hij besluit dat "two years and a half are sufficient". ⚠ Een seizoenslezer die de lezing tégen het extra voorjaar besteedt; hij wordt in bijlage E.3 voor beide helften aangehaald.

Hoehner, H. W. (1974). Chronological aspects of the life of Christ, Part IV: The day of Christ's crucifixion. Bibliotheca Sacra, 131(523), 241–264. Gebruikt: m.n. pp. 242–243. (H1, H3, H13, H14) [integraal gezien] — in de bron zelf gelezen (H1).

Hoehner, H. W. (1977). Chronological aspects of the life of Christ. Zondervan. Gebruikt: m.n. pp. 29–43; pp. 46–47 en 51–60, met p. 56 en pp. 58–59 dragend. (H9, H17; bijlage E) [integraal gezien] — p. 56 ("would fit well", over het aren plukken tussen de twee Pesachs — de auteur claimt niet meer) en pp. 58–59 (Joh. 5:1 "with great hesitation" als Loofhutten gelezen; Blinzlers claim "false" genoemd; en het Loofhutten-argument dat op zijn beurt op de seizoenslezing van 4:35 rust) primair ingezien. ⚠ De Loofhutten-passage loopt over pp. 58–59 en moet als zodanig worden aangehaald; een verwijzing naar alleen p. 58 knipt de zin af die haar draagt.

Hoehner, H. W. (2011). The chronology of Jesus. In T. Holmén & S. E. Porter (red.), Handbook for the study of the historical Jesus (pp. 2315–2359). Brill. Gebruikt: pp. 2337–2339. (bijlage E.3) [integraal gezien] — op het blad gelezen. Hij is sinds 1977 niet van positie veranderd (4:35 in januari/februari, 5:1 Loofhutten), maar het argument eronder is uitgedund: de spreekwoordlezing en haar verdedigers, Dalman en m. Ta'anit 1:7, zijn alle verdwenen, en de datering januari/februari staat er zonder voetnoot — terwijl hij op 5:1 juist de andere kant op schuift, van "with great hesitation" en "a slight edge" (1977) naar "it seems most likely". ⚠ Op Johannes 5:1 is de bladzijde van 1977 de eerlijker aanhaling van hem.

Humphreys, C. J., & Waddington, W. G. (1983). Dating the crucifixion. Nature, 306(5945), 743–746. (H7, H15) [niet gezien] — de vindplaats is bevestigd in de voetnoot van het vervolgartikel van dezelfde auteurs (1992, n. 2); de positie zelf is in dat vervolgartikel integraal nagegaan.

Humphreys, C. J., & Waddington, W. G. (1992). The Jewish calendar, a lunar eclipse and the date of Christ's crucifixion. Tyndale Bulletin, 43(2), 331–351. Gebruikt: m.n. pp. 336, 345. (H1, H7, H8, H15) [integraal gezien] — het artikel is integraal gelezen en de dragende pagina's zijn woordelijk nagegaan: p. 336 ("we possess no historical reports as to the proclamation of leap-months in the years AD 26–36"; "Nisan 14 would not fall on a Friday in any year") en p. 345 (tabel 3, waar de eclips van 25 april AD 31 met 35 % staat vermeld — door de auteurs zelf als woensdag genoteerd).

Jachowski, R. J. (2015). The death of Herod the Great and the Latin Josephus: Re-examining the twenty-second year of Tiberius. Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism, 11, 9–18. (H9)

Jaubert, A. (1957). La date de la Cène: Calendrier biblique et liturgie chrétienne. J. Gabalda. [Engelse ed.: The date of the Last Supper, Alba House, 1965.] (H5, H6)

Jeremias, J. (1960). Die Abendmahlsworte Jesu (3e ed., pp. 30–35). Vandenhoeck & Ruprecht. [Engelse ed.: The Eucharistic words of Jesus, SCM Press, 1966.] (H1) [integraal gezien] — de dragende pagina's (32, 35) via ingeziene scans nagegaan.

Kagan, E., Stein, M., Agnon, A., & Neumann, F. (2011). Intrabasin paleoearthquake and quiescence correlation of the late Holocene Dead Sea. Journal of Geophysical Research, 116, B04311. (H12) [integraal gezien] — primair in de geologische literatuur nagegaan.

Keener, C. S. (2003). The Gospel of John: A commentary. Hendrickson. Gebruikt: I, 623–625 (ad 4:35) en I, 634–635 (ad 5:1). (bijlage E.3) [integraal gezien] — op 4:35 geeft hij de voorkeur aan een overigens niet-geattesteerd spreekwoord; op 5:1 somt hij Purim, Pinksteren, Loofhutten en Rosj Hasjana op, noemt Pascha daaronder niet, en leest het feest als niet meer dan de reden dat Jezus in Jeruzalem is. Zijn n. 10 voegt toe dat Bowmans Purim-lezing "would fit between 4:35 and 6:4 (but only assuming a strict and unbroken chronology)".

Klein, R. W. (1983). 1 Samuel (Word Biblical Commentary 10). Word Books. Gebruikt: pp. 279–288, m.n. noot 13.a. (H3) [tekstlaag gezien] — noot 13.a leest v. 13 als verstreken tijd en vult הַיָּמִים aan uit Hebreeuwse mss, LXX, Oud-Latijn, Peshitta en Targoem, met de kruisverwijzing naar 1 Sam. 9:20; het gedrukte bladbeeld is niet ingezien.

Klever, D. R. R. (2025). Zur Chronologie der Geschichte Israels im Zeitalter des Zweiten Tempels: Bd. I. Die Grundlagen der jüdischen Zeitrechnung, Halbbd. 1. Kalender und Sabbatjahrchronologie nebst Sabbaten und Festen, Halbfesten und Fasttagen [versie augustus 2026]. BoD – Books on Demand. (H17, bijlage E) [integraal gezien] — als volledige PDF aangeleverd; de dragende pagina's nagegaan: de schrikkelregels pp. 57–72 (m.n. p. 65 met n. 252 en 254), de sabbatsjaren pp. 147–149 en 217, de kalendertabel van hoofdstuk IV op pp. 274–277 in het bladbeeld, omdat daar alleen de lettergrootte hoofd- en nevenopties scheidt.

Kraeling. (1942). Anglican Theological Review, 24, 345–346 (n. 18: "no coins prove it", over de Tiberius-munttelling). (H9) — auteursinitialen en artikeltitel staan niet in de bronregel van H9; hier niet gereconstrueerd.

Kubitschek, W. (1890). Jahrzählung und Jahranfang im römischen Makedonien. Archäologisch-epigraphische Mittheilungen aus Österreich-Ungarn, 13(1), 120–124. (Betreft de Macedonische era; waarschuwt uitdrukkelijk dat "Macedonische" dateringen elders op afgeleide kalenders slaan.) (H9)

Kushnir-Stein, A. (1995). Another look at Josephus' evidence for the date of Herod's death. Scripta Classica Israelica, 14, 73–86. (H10) ⚠ Niet primair gecollationeerd; strekking geparafraseerd. Haar verwijt aan Barnes — dat hij Lichtensteins toeschrijving omkeert — is op Lichtenstein zelf bevestigd (pp. 293–294).

Lanser, R. (2021). The Parthian War paradigm and the reign of Herod the Great. Near East Archaeological Society Bulletin, 66, 21–36. (Weerlegt met Appianus BC 5.65 en Livius Per. 127 de stelling van Steinmann en Young dat Ventidius pas na Misenum vertrok. Zijn eigen reconstructie — Ventidius in Judea in 40, Herodes' benoeming begin oktober 40 — houdt geen stand tegen Josephus' winter, Ant. 14.376 en BJ 1.279, en tegen Dio 48.41.4–5.) (H9, H10)

Lanser, R. (2026, 13 januari). The first regnal year of Tiberius as indicated on Roman coins [Daniel 9:24–27 Project]. Associates for Biblical Research. (Herleeft de co-regentschapstelling; op de Antiochische Silanus-munten zelf begint Tiberius' jaar 1 echter op AD 14/15.) (H9)

Lehmann, K. (1968). Auferweckt am dritten Tag nach der Schrift (Quaestiones Disputatae 38). Herder. (H13)

Liddell, H. G., Scott, R., & Jones, H. S. (1940). A Greek-English lexicon (9e ed., s.v. ἄγω). Clarendon Press. (H13)

Lightfoot, J. (1658). Horae Hebraicae et Talmudicae (ad Mattheüs 12:40). Cambridge. (H3) [het Latijn gelezen in de tekstlaag van de scan, niet op het paginabeeld] — de twee vindplaatsen geverifieerd; en de eigen aantekening ad Mat. 12:40 in het Latijn gelezen in de verzameleditie Horae Hebraicae et Talmudicae in quatuor evangelistas (1675), In Evangelium Matthaei cap. XII, vers. 40, en gecollationeerd met Gandells Engelse vertaling van dezelfde aantekening (ed. R. Gandell, Oxford University Press, 1859, deel II, pp. 209–211), waarmee zij woord voor woord overeenstemt. Lightfoot geeft het tekort zelf toe (cùm duæ tantùm noctes intercesserint, et dies completus tantum unus) en dekt de verruiming met het spraakgebruik (suffragante Scholarum consensu, dialecto gentis); de onah-regel uit y. Sjabbat 9:3 is de enige rabbijnse bron die hij aanvoert.

McArthur, H. K. (1971). "On the third day". New Testament Studies, 18(1), 81–86. (H13)

McCarter, P. K. (1980). I Samuel (Anchor Bible 8). Doubleday. Gebruikt: pp. 429–438. (H3) [tekstlaag gezien] — vertaalt v. 13 "three days ago" en laat de MT ongemoeid; de tekstnoten springen van v. 12 naar v. 14 (geen Griekse variant op v. 13).

Husband, R. W. (1915). The prosecution of Jesus: Its date, history and legality. Princeton University Press. (H9) ⚠ niet ingezien — hier uitsluitend genoemd omdat Reis (2025) hem naast Steinmann aanvoert voor de telling van Tiberius' regeringsjaren vanaf 14 n.Chr. Dit boek steunt op dat punt niet op Husband.

Maxwell, C. M. (1981). God cares (Vol. 1, pp. 260–263). Pacific Press. (H15) ⚠ niet ingezien — genoemd op Reis' weergave en vindplaats, uitsluitend om dit boek van hem te onderscheiden: Maxwell zet de kruisiging op 14 Nisan én op een vrijdag en moet daarvoor het begin van Nisan drie dagen opschuiven. Dit boek schuift geen maandbegin op.

Meier, J. P. (1991). A marginal Jew: Rethinking the historical Jesus (Deel 1, pp. 384–386). Doubleday. (Rekent Tiberius' jaren inclusief vanaf de alleenheerschappij en komt uit op AD 28, niet op de herfst van 27. Zijn positie is hier vastgesteld op overeenstemmende secundaire berichten; zijn eigen bladzijden zijn niet gezien, en hij wordt daarom niet geciteerd.) (H9) [niet gezien]

Merx, A. (1902). Die vier kanonischen Evangelien nach ihrem ältesten bekannten Texte (Deel II, Band 1: Erläuterung — Matthäus). Georg Reimer. Gebruikt: pp. 372–381. (H6)

Merx, A. (1905). Die vier kanonischen Evangelien nach ihrem ältesten bekannten Texte (Deel II, Band 2: Erläuterung — Markus und Lukas). Georg Reimer. Gebruikt: pp. 22–28, 424–426, 509 (H4, H5); pp. 526–528 (Lk. 24:21 als "künstlich verschrobene Konstruktion"; de drie Syrische getuigen "ecce tres dies", H13). (H4, H5, H13) [integraal gezien] — Duits primair gelezen (H13).

Migowski, C., Agnon, A., Bookman, R., Negendank, J. F. W., & Stein, M. (2004). Recurrence pattern of Holocene earthquakes along the Dead Sea transform. Earth and Planetary Science Letters, 222(1), 301–314. (H12)

Mommsen, T. (1887). Römisches Staatsrecht (Bd. 2, Afd. 2, 3e ed., pp. 802–804). S. Hirzel. (H9) — de aangehaalde bladzijden behandelen het Bildnissrecht, niet de Syrische regeringsjaar-telling.

Niese, B. (red.). (1887–1890). Flavii Iosephi opera (kritische editie met apparaat). Weidmann. Gebruikt: deel 1, Antiquitatum Iudaicarum libri I–V, p. 207 (Ant. 3.248, met apparaat en de testimonium-regel naar Lev. 23:5; H8, bijlage A); deel 4, libri XVI–XX, p. 160 (Ant. 18.106; H9). (H8, H9; bijlage A) [integraal gezien — paginabeeld met apparaat]

Odeh, M. Sh. (2004). New criterion for lunar crescent visibility. Experimental Astronomy, 18, 39–64. https://doi.org/10.1007/s10686-005-9002-5 (H7)

Ogg, G. (1940). The chronology of the public ministry of Jesus. Cambridge University Press. (H14)

Milgrom, J. (2001). Leviticus 23–27: A new translation with introduction and commentary (Anchor Yale Bible 3B). Doubleday. Gebruikt: pp. 1983 en 2062. (H8) [integraal gezien] — beide bladzijden primair op paginabeeld gelezen (5 sep. 2026). p. 2062 geeft de streekspreiding ("three to four weeks later" in het bergland dan in het Jordaandal); p. 1983 geeft de drempel ("the ʿomer is not ripe barley, but the color of ripe barley", met Dalman 1928: 1.456–57) én de begrenzing die Reis wegknipt: "Only in low-lying areas (the coast and the Jordan and Jezreel valleys) does the barley ripen in mid-April" (Dalman 1928: 1.415). ⚠ Reis (2025) citeert deze bladzijde onder een bandtitel die niet bestaat ("Leviticus 17–23").

Neugebauer, O., & Van Hoesen, H. B. (1959). Greek horoscopes (Memoirs of the American Philosophical Society 48). American Philosophical Society. Gebruikt: nr. L 120,II, p. 116. (bijlage D) [integraal gezien]

Newton, I. (1733). Observations upon the prophecies of Daniel, and the Apocalypse of St. John (deel I, hoofdstukken X en XI). J. Darby & T. Browne. (H1, H8, H17) [integraal gezien] — hoofdstuk XI primair gelezen in de genormaliseerde transcriptie van het Newton Project (Oxford, `THEM00205`), 5 sep. 2026; hoofdstuk X (`THEM00204`) in dezelfde transcriptie, 3 nov. 2026. ⚠ De gedrukte editie van 1733 zelf, p. 164, is niet fysiek ingezien; de aanhalingen berusten op die transcriptie. Gebruikt: de uitsluiting van AD 31 ("the Passion cannot fall on friday, without [...]"), de uitsluiting van AD 33 op de rijpheid van het koren, zijn slotsom op AD 34, en zijn maandbegin "not at the true conjunction, but at the first appearance of the new moon" (H1, H8); uit hoofdstuk X de opening van de 70 weken bij "the first autumn after Ezra's coming to Jerusalem, when he put the King's decree in execution" en de sabbatsweken, "and this I take to be the truth" (H17).

Newton, I. [handschriften]. Ontwerpen en kalenderwerk, alle gelezen in de genormaliseerde transcriptie van het Newton Project (Oxford), 2–3 nov. 2026. MS Add. 3989, f. 63r–64r (`THEM00091`) — het handschrift van hoofdstuk XI; f. 63r leest "on friday preparation of the Passover", wat de druk schrapt (H1). Yahuda Ms. 24e, "Regulæ pro determinatione Paschæ", f. 1r–4r (`THEM00281`) — twee versies met eigen premisse en uitkomst (34 tegen 33); het ingevoegde 31 als enige rivaal van 34 ("Sola est ambiguitas in annis 31 et 34"), en in versie 2 "feriam 3 vel ad summum in feriam 4" (H8). Yahuda Ms. 25.1d (`THEM00396`) — "the preceeding year having 13 months that the passion may fall on a friday" (H1). MS Add. 3987 (`THEM00423`) — de gerstregel "if the corn was not [then] ripe enough for offering the first fruits, the Festival was put off by adding an intercalary month to the end of the year" (H8). *The Chronology of Ancient Kingdoms Amended*, hoofdstuk 6 (`THEM00191`) — de moord op Xerxes "towards the end of winter, Anno Nabonass. 284" en de 7 maanden van Artabanus (H17). (H1, H8, H17) [integraal gezien — transcriptie] ⚠ De handschriften zelf zijn niet ingezien; welke versie van Yahuda 24e de latere is, is uit de transcriptie niet vast te stellen.

de Oliveira, J. R. (2004). Chronological studies related to Daniel 8:14 and 9:24–27 (p. 46). Imprensa Universitária Adventista. (H15) ⚠ niet ingezien — genoemd op Reis' weergave en vindplaats, uitsluitend om dit boek van hem te onderscheiden: de Oliveira zet de kruisiging op 15 Nisan en verplaatst het Pascha naar donderdag 26 april 31. Dit boek zet de kruisiging op 14 Nisan.

Parker, R. A. (1944). Ancient Jewish calendation: A criticism. Journal of Biblical Literature, 63(2), 173–176. Gebruikt: pp. 173–174. (H7) [integraal gezien] — H7 haalt Parker woordelijk aan ("subtracts 37 minutes"), reproduceert zijn zevenjarige Jeruzalem-tabel (pp. 173–174) en rekent haar na: de reproductie klopt op alle zeven jaren tot op de dag (bronnoot H7).

Plummer, A. (1896). A critical and exegetical commentary on the Gospel according to S. Luke (International Critical Commentary; ad Lucam 24:21). T&T Clark. (H13) — En ad Lucam 3:23, pp. 102–103: "about thirty" van 28 tot 32. (H10)

Schäfer, P. (2007). Jesus in the Talmud. Princeton University Press. (H5)

Schmidt, T. C. (2025). Josephus and Jesus: New evidence for the one called Christ. Oxford University Press. Gebruikt: m.n. App. 3, pp. 249–254. (H1, H2) [integraal gezien] — in de volledige tekst van de monografie vastgesteld (H1, H2).

Schwartz, E. (1905). Christliche und jüdische Ostertafeln (Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, philologisch-historische Klasse, N.F. 8.6). Weidmann. (H15) [secundair] — editie van het Sardica-document (codex Veronensis 60); hier via Stern (2001), niet primair ingezien.

Sigl, M., Winstrup, M., McConnell, J. R., Welten, K. C., Plunkett, G., Ludlow, F., [...] Woodruff, T. E. (2015). Timing and climate forcing of volcanic eruptions for the past 2,500 years. Nature, 523(7562), 543–549. (H12) [integraal gezien] — de ijskern-reconstructie (eVolv2k) primair nagegaan.

Reis, A. (2025). The chronology of the crucifixion: An updated Adventist view. Eigen uitgave. Gebruikt: pp. 6, 8, 14–16, 18. (H8, H11, H15; bijlage C, bijlage D) [integraal gezien] — het volledige artikel (22 pp.) primair gelezen, 5 sep. 2026. De scherpste, recentste en best gedocumenteerde publieke aanval op AD 31 die dit dossier bezit. Hij verwerpt AD 31 en komt op vrijdag 3 april 33 uit; zijn hypothetische Adar II-berekening voor AD 31 landt niettemin op "Passover/Nisan 15 no later than Wednesday, April 25, 31 AD at sunset" (p. 16), en zijn eigen reden om haar te verwerpen is dat zij geen vrijdag geeft. Zijn weekdagen zijn nagerekend en kloppen; zijn 15 Nisan van AD 30 telt één dag mis (`reis_a8_narekening.py`).

Schaefer, B. E. (1990). Lunar visibility and the crucifixion. Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society, 31(1), 53–67. Gebruikt: tabel I op p. 57, de definities op p. 58, de vergelijking op p. 59, en de eclips-slotsom op pp. 65–66. (H7, H8, H12; bijlage C) [integraal gezien] — op paginabeeld primair gelezen, 5 sep. 2026 (het pdf-bestand heeft geen tekstlaag). Gebruikt: zijn zichtbaarheidsmaat R en de betrouwbaarheidsverhouding R/DR > 2,5; de waarden voor 12 maart 31 (−1,3 ± 0,4) en 11 april 31 (+0,9 ± 0,3); zijn vaststelling dat 23 maart 30 tot de gevallen behoort waarvan "the visibility in Jerusalem is not certain" (p. 59); zijn weigering te bepalen welke lunatie Nisan was (p. 58); en zijn oordeel over de maansverduistering van 3 april 33: "at no time during the eclipse would even a serious and experienced observer in Jerusalem have realized that an eclipse was occurring" (p. 65).

Schürer, E., Vermes, G., Millar, F., & Black, M. (1973–1987). The history of the Jewish people in the age of Jesus Christ (175 B.C.–A.D. 135) (herz. uitg., dl. 1–3). T&T Clark. Gebruikt: I 200–201 n. 1; I 326–327 n. 165 (de inclusieve telregel). (H10) [niet gezien — via Cameron, 2018]

Steinmann, A. E. (2022a). Reckoning Tiberius's reign and Jesus's baptism: First- and second-century evidence concerning Tiberius's fifteenth year (Luke 3:1). Tyndale Bulletin, 73, 91–118. https://doi.org/10.53751/001c.37789 (H9, H14; bijlage E) [integraal gezien] — pp. 115–116 primair nagezien: "no evidence for inclusive reckoning of Tiberius's reign" (p. 115), en een slotsom die AD 30 en AD 31 bij name uitsluit en AD 33 steunt (p. 116). Zijn corpus is Romeins, Grieks en Egyptisch en bevat geen joods halachisch materiaal. De twee argumenten van het artikel worden in dit boek apart gedragen: het eerste is als bevinding vóór de zaak geboekt (bijlage E.5), het tweede ertegen, in de lopende tekst van H9 en niet in een voetnoot.

Steinmann, A. E. (2022b). The temple built in forty-six years: John 2:20 and the date of Jesus' first Passover. Journal of the Evangelical Theological Society, 65(2), 319–331. (H9)

Steinmann, A. E., & Young, R. C. (2020). Consular and sabbatical years in Herod's life. Bibliotheca Sacra, 177(708), 442–461. (H9)

Stephenson, F. R. (1997). Historical eclipses and Earth's rotation. Cambridge University Press. (H12)

Stern, S. (2000). The Babylonian calendar at Elephantine. Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, 130, 159–171. Gebruikt: p. 171 n. 69 (de Egyptische praktijk: Aristobulus en Philo, Pesach op of rond de equinox). (H8, H15; bijlage C) [integraal gezien]

Stern, S. (2001). Calendar and community: A history of the Jewish calendar, 2nd century BCE–10th century CE. Oxford University Press. Gebruikt: m.n. pp. 51, 55, 61–62, 70, en pp. 92–93 met n. 333. (H7, H8, H9, H15, H16; bijlage A) [integraal gezien] — primair geraadpleegd (H15). pp. 92–93 met n. 333 primair gelezen voor H9: Nero's tweede regeringsjaar "may have begun, according to the Jewish computation, in Nisan of 55 CE", pace Benoit, Milik en de Vaux 1961: 103, met m. RH 1:1, y. RH 1:1 (56b) en b. RH 2a–b als het rabbijnse materiaal genoemd — en met Sterns eigen "may have begun" en zijn waarschuwing dat "the possibility of scribal error must always be taken into account". y. RH 1:1 (56b) geraadpleegd op 28 september 2026 (Sefaria, Guggenheimer, Hebreeuws en Engels): de Nisan-regel uitgebreid tot de koningen van de volken (rabbi Eleazar in de naam van rabbi Chanina), tegenover Rav Chisda in b. RH 3a (H9). Verder pp. 51, 55 en 61 op de pagina gelezen voor H8 en bijlage A.1b: Anatolius' toeschrijving van de equinox-regel aan Philo en Josephus "is actually debatable" (p. 51), de gelijkstelling Nisan/Pharmuthi van Ant. 2.311 met Pharmuthi beginnend op 27 maart (p. 55, nn. 216 en 218), en "this rule is not explicitly enunciated in any of their works" (p. 61).

Strack, H. L. (1911). Pesaḥim: Der Mischnatraktat "Passafest" (Schriften des Institutum Judaicum; p. 26, n. 15). J. C. Hinrichs. (H5)

Strashny, A. (2017). Modern searches for Aviv barley in the context of the Hebrew calendar: A first description of the Israeli barley observation data. Jewish Bible Quarterly, 45(3), 179–187. (H8) [integraal gezien] — het volledige artikel primair gelezen (5 sep. 2026); tabel 1 (17 jaren) en tabel 2 (de samenvatting) zijn zelf nagerekend, en de auteur zijn eigen begrenzingen zijn overgenomen: Gordons werkdefinitie van aviv, de onbetrouwbare jaren vóór 2000, en het kleine aantal jaren.

Thayer, J. H. (1889). A Greek-English lexicon of the New Testament (s.v. ἄγω). Harper & Brothers. (H13)

Theodor, J., & Albeck, Ch. (red.). (1912–1936). Bereschit Rabba: Midrasch Bereschit Rabba mit kritischem Apparat und Kommentar (Bd. 2, p. 595). (H3) [integraal gezien] — kritische editie; de gedrukte bladzijde primair gezien.

Toohey, M., & Sigl, M. (2017). Volcanic stratospheric sulfur injections and aerosol optical depth from 500 BCE to 1900 CE (eVolv2k). Earth System Science Data, 9, 809–831. (H12) [integraal gezien] — eVolv2k v4 primair nagegaan.

Van Voorst, R. E. (2000). Jesus outside the New Testament: An introduction to the ancient evidence. Eerdmans. (H12)

Walker, N. (1960). "After three days". Novum Testamentum, 4(4), 261–262. (H13) [niet gezien] — de vindplaats is bij de uitgever zelf geverifieerd; dat Walker de gelijkstelling van "na drie dagen" en "op de derde dag" bestrijdt, berust op de voetnoot van McArthur (1971, p. 85, n. 1) en is dus [secundair].

Williams, A. L. (1935). Adversus Judaeos: A bird's-eye view of Christian apologiae until the Renaissance (p. 108). Cambridge University Press. (H3)

Wieseler, K. (1843). Chronologische Synopse der vier Evangelien. Perthes. Gebruikt: p. 219 (ad 5:1). (bijlage E.3) [integraal gezien — gescande pagina] — Bayerische Staatsbibliothek, `bsb10271806`. Hij leest Purim, en steunt dat op de sabbat van Johannes 5:9 en op zijn eigen kalenderreconstructie voor 782 a.u.c. ⚠ Zijn bladzijden over 4:35 (pp. 214–217) zijn niet geraadpleegd; als Godet is hij een seizoenslezer die de bediening verkort.

Williams, J. B., Schwab, M. J., & Brauer, A. (2012). An early first-century earthquake in the Dead Sea. International Geology Review, 54(10), 1219–1228. (H12) [integraal gezien] — primair in de geologische literatuur nagegaan.

Yallop, B. D. (1997). A method for predicting the first sighting of the new crescent moon (NAO Technical Note No. 69). HM Nautical Almanac Office. (H7)

G.3 · Wat dit register niet levert

- Geen leesverslag. Het merk [integraal gezien] zegt dat de aangehaalde passage in de bron zelf is nagezien of dat het werk primair is geraadpleegd — het zegt niet dat het hele werk is doorgenomen. Het scherpste voorbeeld staat in bijlage A: Parker & Dubberstein is op de dragende pagina's in de bron zelf nagezien, maar de volledige tabel voor AD 26–36 is niet integraal doorgenomen. - Geen status waar de hoofdstukken er geen geven. Waar een verantwoording een groep bronnen collectief beschrijft — "in de bron zelf óf via een genoemde vakgeleerde weergave geraadpleegd" (H3, H6) — is het merk alleen toegekend aan titels die daar met name als primair nagezien worden genoemd. Ongemarkeerd betekent dus "geen expliciete status", niet "niet geraadpleegd" — en evenmin "wél gezien". - Geen gewicht. Opname in dit register zegt niets over de bewijskracht van een bron. De weging staat in H16 en bijlage F; een deel van de geregistreerde bronnen wordt in de hoofdstukken uitdrukkelijk als kleur, receptie of positie van de tegenpartij gevoerd, niet als steun. - Geen volledige bibliografie van het veld. Het register bevat wat de bronregels van de hoofdstukken en bijlagen noemen. Werken die alleen terloops in de lopende tekst voorkomen — zoals het zichtbaarheidscriterium van Schoch, waarvan geen editie is aangehaald — staan er hooguit bij name in.