Het zwaarste vers is behandeld. Nu de zwaarste rivaal. En laat ik meteen de verleiding wegnemen om hem klein te maken, want dat zou oneerlijk zijn en het zou de zaak verzwakken. De echte concurrent van woensdag 25 april AD 31 is niet de traditionele Goede Vrijdag van AD 33 — dat jaar bleek astronomisch wankel (H7). De echte concurrent is AD 30. En AD 30 is sterk. Zo sterk dat ik dit hele hoofdstuk gebruik om hem op te bouwen voordat ik hem weeg, en dat ik aan het eind eerlijk zal moeten toegeven waar hij overeind blijft.
Begin bij het pijnlijkste feit voor de zaak van dit boek: de astronomie sluit AD 30 niet uit. In het jaar 30 viel 14 NisanNisanEerste maand van de Hebreeuwse religieuze kalender (vroege voorjaar). Pesach valt op 14 Nisan; de kruisiging viel op 14 Nisan in AD 31 (gewogen). op een vrijdag: de conjunctie viel vrijwel op de equinox en de sikkel er net ná, zodat onder élke waarnemende regel Nisan in maart bleef en 14 Nisan op vrijdag 7 april viel (ten hoogste donderdag 6 april) — nooit een woensdag. Dat "ten hoogste donderdag" verdient een eerlijke kanttekening: onder de ruime sikkeldrempel valt AD 30's 14 Nisan op donderdag 6 april in plaats van vrijdag 7 april (bijlage C.2, q = −0,15, een grensgeval), zodat AD 30 zélf een donderdag-kandidaat levert zodra men de donderdag in het veld toelaat. Alléén onder de latere, berekende molad-kalender (Hillel II) zou AD 30 een woensdag worden — maar diezelfde rekening haalt de woensdag óók van AD 31 af (→ maandag 26 maart). De weekdag-uitkomst van het hele veld rust dus op de waarnemende premisse (H8), en het is die premisse die de woensdag aan AD 31 geeft en niet aan AD 30. De hemel sluit AD 30 dus niet uit. Sterker: van de twee jaren die überhaupt een vrijdag-14-Nisan leveren, is AD 30 de robuustere. Wie zegt "de astronomie wijst naar een woensdag" heeft het mis; zij wijst naar een tweepaardenrace, en AD 30 is het andere paard.
Daar komt bij dat AD 30 de meerderheid achter zich heeft. Toen Josef Blinzler in 1969 100 vakgeleerden inventariseerde, kozen er 53 voor AD 30 — met namen als Bruce, Jeremias, Flusser, Fitzmyer en Metzger erbij (Blinzler, 1969). Dat is geen kleinigheid, en ik ga er niet omheen. Maar het is ook precies het soort feit dat dit boek met de vraag benadert die het overal stelt: is dit een meting of een meerderheid? Een telling van koppen is geen bewijs; zij is een momentopname van waar het vak op dat moment stond, en jaartallen worden in dit veld geërfd, niet telkens opnieuw gemeten (H1). De meerderheid maakt AD 30 respectabel. Zij maakt hem niet waar.
Wat maakt AD 30 dan inhoudelijk sterk? Eén ding, en het is een goed ding: de lengte van de bediening. Als de openbare loopbaan van Jezus korter was — ruwweg tweeënhalf jaar in plaats van drieënhalf — dan schuift de kruisiging van AD 31 terug naar AD 30. En de sleutel daartoe is een klein, onopvallend vers: Johannes 5:1, waar staat dat Jezus opging naar "een feest van de Joden". Wélk feest, zegt Johannes niet. En dat is nu juist het punt van de AD 30-verdediger. Want als dat feest een PesachPesachPascha; het voorjaarsfeest dat de uittocht herdenkt, vallend op 14 Nisan. Het feest waarop het kruis viel in AD 31 (gewogen). De gruwel van de verwoesting valt in het model niet op Pesach maar op Purim 2031 (speculatief). was, telt Johannes vier Pesachs in zijn evangelie, en dan duurt de bediening minstens drie jaar en valt de kruisiging in AD 31 — een lezing die dit boek draagt als steun en niet als dwang, op een toets waarvan de criteria vóór het lezen van de bronnen zijn vastgelegd en waarvan twee van de drie criteria ervoor niet werden gehaald (H9; bijlage E.3). Was het géén Pesach, dan blijven er drie Pesachs, een kortere bediening, en AD 30. Aan dit ene, naamloze feest hangt het verschil tussen de twee paarden.
Kennerhet naamloze feest van Johannes 5:1
Johannes 5:1 leest in de oudste en beste handschriften heortê zónder lidwoord — "een feest", onbenoemd (zo P66, P75, A, B, D, W; het lidwoord "hét feest" staat in ℵ, C, L en enkele latere getuigen). De lidwoordloze lezing is de sterkere. Zij pleit tégen de aanname dat dit vanzelfsprekend hét grote feest — Pesach — zou zijn, want Johannes noemt zijn Pesachs elders altijd uitdrukkelijk bij naam: 2:13 ("het Pascha van de Joden was nabij"), 6:4 ("het Pascha, het feest van de Joden, was nabij"), 11:55 (idem). Hier doet hij dat niet. Dat is het sterkste interne argument tegen een vierde Pesach — en dus vóór AD 30. Maar het bewijst niets: "onbenoemd" is niet "geen Pesach"; het is "onbeslist". Wie uit de lidwoordloze lezing afleidt dat het zéker geen Pesach was, vraagt van het handschriftenapparaat meer dan het geeft.
Hier staat AD 30 dus op zijn sterkst: astronomisch niet uit te sluiten, in de meerderheid, en met een reëel intern argument — het naamloze feest — voor een kortere bediening. Dit is geen stroman. Als iemand mij vroeg de beste zaak vóór AD 30 te bouwen, zou ik precies deze bouwen. En toch valt hij. Niet met één klap, maar op een samenloop — en het is eerlijk om te laten zien waar precies.
Tegenspraakde volle zaak voor AD 30, onverkort
Laat de verdediger van AD 30 hier alles op tafel leggen. Eén: de astronomie geeft hem de robuuste vrijdag (7 april 30), sterker dan die van AD 33. Twee: de meerderheid van het vak staat achter hem (Blinzler, 1969). Drie: Johannes 5:1 is onbenoemd, en Johannes noemt zijn Pesachs elders bij naam — dus waarschijnlijk drie Pesachs, een kortere bediening, kruisiging in 30. Vier: er is een oude joodse traditie dat er "40 jaar vóór de verwoesting van de tempel" — dus rond het jaar 30 — tekenen in de tempel begonnen te falen: het lot voor de zondebok viel niet meer gunstig, de karmozijnen band werd niet meer wit, de westelijke lamp doofde, de tempeldeuren gingen vanzelf open (b. Yoma 39b), en het SanhedrinSanhedrinDe hoogste Joodse raad van 70 oudsten tijdens de tweede-tempelperiode, samenkomend in Jeruzalem en religieuze en juridische autoriteit uitoefenend over de natie. Vermeld door het hele boek heen. verloor het recht om halszaken te vonnissen (b. Sanhedrin 41a). 40 vóór 70 is 30. Vijf: naast Pinksteren, Loofhutten en Purim is Pesach maar één van de kandidaten voor het naamloze feest — de bewijslast ligt bij wie er een vierde Pesach van maakt. Dit alles samen is een serieuze, samenhangende zaak, en zij verdient een serieus antwoord.
Het antwoord begint met een observatie die de AD 30-zaak van binnenuit splijt: de twee dingen waarop zij leunt — de meerderheids-datering van Tiberius en het jaar 30 — verdragen elkaar niet. Johannes' evangelie geeft drie uitdrukkelijk genoemde, van elkaar gescheiden Pesachs (2:13; 6:4; 11:55). Neem nu de standaard-lezing van Lukas 3:1, het "vijftiende jaar van keizer Tiberius": op de gewone, alleenheerschappij-telling valt dat jaar rond AD 28/29, en dan begint de bediening op zijn vroegst in de herfst van 28 (Ogg, 1940; Finegan, 1998). Herfst 28 plus drie gescheiden Pesachs brengt de kruisiging op zijn vroegst in de lente van 31 — niet 30. Wie dus de standaard-Tiberius vasthoudt én AD 30 kiest, houdt een chronologie die Johannes' eigen drie Pesachs niet kan huisvesten; er passen er maar twee. De AD 30-meerderheid moet daarom óf terugvallen op een co-regentschapstelling die de doop naar AD 26 trekt — en die telling heeft het vak zelf numismatisch afgebroken, want in geen munt, papyrus of inscriptie is Tiberius' regering vanaf een vroeger punt geteld (uitgewerkt in H9) — óf zij moet Johannes' Pesach-keten loslaten. De consensus is hier geen positie maar een breuklijn.
Werkbankde rekenkundige tang
De kruisiging valt op: (doopjaar) + (aantal Pesachs). Twee variabelen, en zij zijn niet vrij te kiezen. (De doop valt in het najaar, zodat het eerste Pesach van de bediening pas in de lente daarná komt: najaar 27 plus drie Pesachs geeft het derde in het voorjaar van 30, niet van 29.)
doop-lezing
15e jaar Tiberius ≈
doop
+ 3 Pesachs
+ 4 Pesachs
alleenheerschappij (standaard)
AD 28/29
najaar 28
AD 31
AD 32
herfsttelling / niet-accessie
najaar 27
najaar 27
AD 30
AD 31
co-regentschap (12/13)
AD 26/27
najaar 26
AD 29
AD 30
Lees de tabel eerlijk, want zij snijdt naar twee kanten. De co-regentschapstelling levert AD 29 met drie Pesachs en AD 30 pas met vier — en juist die telling is numismatisch onhoudbaar (H9). Op de herfsttelling — dezelfde telling die dít boek gebruikt om op doop-27 uit te komen — is AD 30 mogelijk, maar alléén met precies drie Pesachs (Johannes 5:1 géén Pesach én geen verborgen jaar in de keten); met vier Pesachs geeft diezelfde telling AD 31. En op de standaard-telling geeft de keten AD 31 en verder. Met andere woorden: elke Tiberius-lezing die AD 30 laat ademen, geeft óók de doop in 27 waar dit boek van uitgaat — en op doop-27 duwt Johannes' keten voorbij 30, zodra Johannes 5:1 een Pesach is. *(De volle behandeling van de bediening en de 46 jaar van Johannes 2:20 staat in H9; hier telt alleen dat AD 30 en AD 31 op dezelfde doop rusten en uiteenlopen op één feest. De vier-Pesach-kolom wordt gedragen als steun en niet als dwang — bijlage E.3.)* [BEREKEND]
Wat blijft er dan van AD 30 overeind? Ik zeg het onverbloemd, want de eerlijkheid is hier de kracht van het boek. Eén configuratie overleeft dit hele front: doop in de herfst van 27 (via de herfsttelling — de eigen route van dit boek), exact drie Pesachs (Johannes 5:1 géén Pesach, geen verborgen jaar), een bediening van ongeveer tweeënhalf jaar, en de kruisiging op vrijdag 7 april 30. Die configuratie is niet incoherent. Zij valt niet op de astronomie, en zij valt niet op de rekenkunde. Dat mag gezegd, en het staat.
Eén meting maakt haar zwakker dan dit hoofdstuk vroeger toeliet, en diezelfde meting verzwakt in dezelfde adem de eigen route van dit boek. Steinmanns inventarisatie van het bewijsmateriaal uit de eerste en tweede eeuw — literair, numismatisch en epigrafisch — vindt geen bewaarde getuige die Tiberius' regeringsjaren inclusief telt (Steinmann, 2022a, p. 115). En de Syrische provinciale munten, die op een herfst-era lopen en dus de dichtstbijzijnde parallel zijn die een Syro-Macedonische herfsttelling kan vragen, zetten Tiberius' jaar 1 op 14/15, maar kunnen inclusieve en niet-inclusieve telling niet scheiden, omdat het bericht van Augustus' dood Antiochië pas na het nieuwjaar bereikte (Roman Provincial Coinage I 4270, Antiochië; I 4330, Seleucia; H9). De herfst-inclusieve telling die de overlevende AD 30-configuratie nodig heeft, is nergens geattesteerd: niet waarschijnlijk, maar niet onmogelijk.
En het is de telling die dit boek óók nodig heeft. De doop in de herfst van 27 rust op diezelfde rekening, en hoofdstuk 9 boekt haar daar in de enige vorm die zij verdraagt: niet geattesteerd, niet weerlegd, niet waarschijnlijk maar niet onmogelijk — geen document attesteert haar voor Tiberius, en geen van beide muntcorpora kan haar toetsen, omdat bij beide nieuwjaren de accessie-stomp al verstreken was voordat het bericht van Augustus' dood kon aankomen. Dit slaat AD 30 dus niet uit. Het zet de overlevende AD 30-configuratie op precies de voet waarop de eigen doop van dit boek staat: wie de telling laat vallen, verliest AD 30 en de doop van 27 samen. De bevinding is als gunstig in het register opgenomen, met het tweede argument van hetzelfde artikel — dat AD 30 en AD 31 bij name uitsluit en AD 33 steunt (2022a, p. 116) — ernaast geboekt (bijlage E.5; H9).
Maar zij draagt drie lasten, en de derde is beslissend. De eerste: zij moet de vroegste overlevering terzijde leggen. De oudste bekende lezer van Johannes 5:1, Irenaeus rond het jaar 180, leest het naamloze feest zonder aarzeling als een Pesach — "de tweede maal" dat Jezus optrok voor het Pascha — en hij doet dat terloops, in een heel ander betoog, niet om een chronologie te redden (Irenaeus, Adversus Haereses 2.22.3). En de vroegste uitdrukkelijke uitspraak over de duur van de bediening, die van Eusebius rond 315, noemt haar "drieënhalf jaar, en dat maakt de evangelist Johannes duidelijk" (Eusebius, Demonstratio Evangelica 8.2). De AD 30-configuratie moet tegen beide in. (Eerlijkheidshalve, en het wordt er telkens bij gezegd: Irenaeus trok uit zijn eigen telling een conclusie die niemand heeft gevolgd — dat Jezus tegen de 50 liep en meer dan 10 jaar optrad, 2.22.5–6. Zijn telling wordt overgenomen, niet zijn slotsom.) De tweede last: zij moet Lukas' "ongeveer 30 jaar" (Lukas 3:23) en de 46 jaar van de tempelbouw (Johannes 2:20; de tempel begonnen rond 20/19 v.Chr., Josephus, Antiquitates 15.380) laten samenvallen met een bediening die korter is dan de traditie haar geeft.
En dan de derde last, die alle andere overbodig maakt: AD 30 is een vrijdag. Zelfs als de hele configuratie klopt — doop 27, drie Pesachs, tweeënhalf jaar — dan nog levert zij een vrijdag-kruisiging op. En een vrijdag kan de drie nachten van het teken van Jona niet dragen (H3), en zij kan de twee sabbatten van de passieweek niet huisvesten (H4). De dag-as, die in Deel II is gemeten, wees naar het midden van de week; en AD 30 kan geen woensdag zijn. AD 30 valt dus niet op het jaar. Het valt op de weekdag. De jaar-as is werkelijk een gelijk spel tussen twee paarden; het is de dag-as die de knoop doorhakt — en zij hakt hem door tegen AD 30, omdat AD 30 een vrijdag is en de tekst een woensdag vraagt.
En hier geldt de eigen maat van dit boek, in beide richtingen. Om AD 30 te laten winnen, moet men — na alles — terug bij de vrijdag, en de vrijdag heeft datzelfde verkorte "drie dagen en drie nachten"-idioom nodig dat in H3 nergens geattesteerd bleek. AD 30 verliest op precies het punt waarop de hele vrijdag-lezing verliest: niet op een meting die het uitsluit, maar op de samenloop van een dag-as die het niet kan halen met een idioom dat niemand ooit heeft aangetoond.
Excursde kleine school, en de eerlijke boekhouding
Twee dingen horen hier gezegd, en beide kosten iets. Het eerste kost de tegenpartij haar omvang: de zogenaamde "korte chronologie" is kleiner dan haar reputatie. George Ogg, vaak bij de AD 30-school ingedeeld, koos aan het eind zelf voor AD 33 (Ogg, 1940); Jack Finegan sloeg in zijn herziene handboek van 1998 óm naar AD 33 (Finegan, 1998); Harold Hoehner verdedigde AD 33 (Hoehner, 1974). De naamlijst achter AD 30 is dus deels een lijst van mensen die, doorgevraagd, ergens anders uitkwamen. Het tweede kost dít boek iets, en juist daarom staat het er: de eigen doop-27 rustte vroeger mede op een co-regentschapstelling, en die telling is — zoals gezegd (H9) — numismatisch onhoudbaar. Zij is losgelaten; de doop-27 van dit boek rust nu uitsluitend op de herfsttelling. Een maat die aan AD 30 wordt aangelegd (geen onhoudbare hulproute), geldt in dezelfde adem voor dit boek zelf.
Excursde kaart van de scholen, en waar AD 30 nog een verdediger heeft
De letterlijke lezing van het teken is geen vondst van dit boek, en een kaart van de posities laat dat zien. Wie "drie dagen en drie nachten" als maat neemt, komt in het midden van de week uit; anderen deden dat vóór mij, met andere kalenders en andere jaren. Fred Coulter leest het teken letterlijk en landt op een woensdag in AD 30, maar hij rekent met de teruggeprojecteerde berekende kalender ("all the feasts [...] were calculated by the same method that is in use today", Harmony, p. 50), de molad-rekening die H8 als het late model afwijst en die AD 30 inderdaad een woensdag geeft (14 Nisan = 5 april). Floyd Jones leest het teken even letterlijk, verwerpt met dit boek het 360-dagen-schema en de vrijdag, en landt op een donderdag in AD 30, langs het decreet van Nehemia, dat hij in 454 v.Chr. plaatst (Chronology of the Old Testament, p. 235). Daarnaast staan twee vrijdagscholen die het jaar langs Daniël vastleggen: het traditionele adventisme (DARCOM, Shea) op vrijdag 31, met de weekdag via een verschoven maandbegin, en Hoehner met de meerderheid op vrijdag 33, langs 444 v.Chr. en de jaren van 360 dagen (H17).
verdediger
weekdag
jaar
grond
dit boek
woensdag
31
teken als maat; waarnemende kalender; 457 als convergentie (H17)
Coulter, Harmony of the Gospels
woensdag
30
teken als maat; berekende (molad-)kalender
Jones, Chronology of the Old Testament
donderdag
30
teken als maat; Nehemia-decreet in 454 v.Chr.
DARCOM / Shea; Maxwell, de Oliveira (H15)
vrijdag
31
457/Daniël; weekdag via een verschoven maandbegin
Hoehner e.a. (meerderheid)
vrijdag
33
444 v.Chr. en jaren van 360 dagen; teken als spreekwijze
Twee dingen volgen. Het verschil binnen het woensdagkamp, 30 tegenover 31, is precies het verschil tussen rekenen en kijken: Coulters molad geeft de woensdag in 30, de zichtbare sikkel geeft haar in 31 (H8). En Jones' donderdag ligt niet buiten de waarnemende kalender: onder de ruime sikkeldrempel valt 14 Nisan van AD 30 op donderdag 6 april (bijlage C.2, q = −0,15), zodat AD 30 ook binnen de letterlijke school een verdediger heeft. Die verdediger valt niet op de weekdag maar op het jaar en op de drempel: zijn 454 v.Chr. vraagt een aantreden van Artaxerxes in 474, tegen de Ptolemaeus-canon en het spijkerschrift in (H17), en zijn donderdag hangt aan de grensavond van 23 maart die Schaefer zelf "not certain" noemt (bijlage C.2). De weekdag is dus breder gedragen dan één boek; het jaar hangt aan de kalenderkeuze, en dat is de keuze die H8 verantwoordt. [GEDOCUMENTEERD — Coulter, p. 50, en Jones, pp. 232 en 235, op paginavindplaats; BEREKEND — de molad-woensdag van AD 30 en de drempelavond van 23 maart AD 30]
Waar staat het onderzoek dan aan het eind van dit hoofdstuk? Bij een rivaal die niet is weggeschreven maar eerlijk gelokaliseerd. AD 30 is astronomisch even sterk als AD 31; het is de meerderheidskeuze; en er is één interne configuratie — doop 27, drie Pesachs — die dit hele front overleeft, op een telling die voor Tiberius nergens geattesteerd is en die zij deelt met het doopjaar waar dit boek van uitgaat. Maar die configuratie sneuvelt op de weekdag: AD 30 is een vrijdag, en de dag die de tekst vraagt is een woensdag. De keuze tussen de twee paarden valt niet op de hemel, maar op de as die het eerst is gemeten.
Blijft nog de heersende datum zelf — AD 33, met zijn beroemde Goede Vrijdag. Als AD 30 en de eigen zaak van dit boek aan de strengste maat zijn gelegd, dan verdient de consensus dezelfde behandeling. Dat is de volgende vraag.
HartHART
Er is iets bevrijdends aan een zaak die haar sterkste tegenstander niet hoeft te vrezen. Ik heb AD 30 hier zo goed opgebouwd als ik kon — de robuuste vrijdag, de meerderheid, het naamloze feest — en de zaak wordt er niet zwakker van, zij wordt er eerlijker van. Wie de waarheid zoekt en niet de winst, kan het zich veroorloven zijn tegenstander op zijn best te tekenen. Dat is niet alleen goede methode; het is een vorm van eerbied — voor de tekst, voor de lezer, en voor de vele geleerden die in goed geweten voor een ander jaar kozen. De datum die overblijft, blijft niet over omdat de andere zijn doodgezwegen, maar omdat zij op hun sterkst zijn gehoord.
Aantekening bij de bronnen
De astronomische robuustheid van AD 30 (vrijdag 7 april, onder elke wáárnemende regel — ten hoogste donderdag 6 april bij de ruime sikkeldrempel; onder de berekende molad juist woensdag, en dan verliest AD 31 haar woensdag óók) is narekenbaar en staat uitgewerkt in H7 en bijlage A. De rekenkundige tang (doopjaar × aantal Pesachs) is een tellogische gevolgtrekking en als zodanig gemerkt. De vroege getuigen (Irenaeus, Eusebius) zijn in vertaling in de bron zelf nagezien, met vindplaats; het Grieks blijft een nog te sluiten controlepunt. De vier-Pesach-kolom van de tang wordt gedragen als steun en niet als dwang, op de vooraf geregistreerde toets die in bijlage E.3 wordt verantwoord; eerdere versies van dit hoofdstuk droegen haar sterker dan die toets toelaat. Dat geen bewaarde getuige Tiberius' regeringsjaren inclusief telt, rust op Steinmann (2022a, p. 115), primair ingezien; de Syrische provinciale munten RPC I 4270 en I 4330 leggen de era vast, maar kunnen de tellingen niet scheiden (H9). De Tiberius-numismatiek en de meerderheids-enquête zijn via de genoemde standaardwerken geraadpleegd. Waar dit hoofdstuk "overleeft dit front" zegt over AD 30, is dat een eerlijke toegeving, geen concessie van de eindconclusie: AD 30 valt op de dag-as, niet op de jaar-as, en een bewijs is er voor geen van beide kanten.
Literatuur (APA)
Blinzler, J. (1969). Der Prozess Jesu (4e ed.). Friedrich Pustet.
Coulter, F. R. (1974). A harmony of the Gospels in modern English (p. 50). York Publishing. [Paginavindplaats overgenomen uit het oudere dossier; uitgave nog te verifiëren.]
Eusebius van Caesarea. (1920). The proof of the Gospel (Demonstratio Evangelica) (W. J. Ferrar, Vert.; Boek 8, hfdst. 2). SPCK. (Oorspr. ca. 315)
Finegan, J. (1998). Handbook of biblical chronology (herz. ed.). Hendrickson.
Hoehner, H. W. (1974). Chronological aspects of the life of Christ, Part IV: The day of Christ's crucifixion. Bibliotheca Sacra, 131(523), 241–264.
Irenaeus van LyonIrenaeus van LyonTweede-eeuwse kerkvader (~AD 130–200). Zijn Adversus Haereses 5.28.3 is een van de vroegste christelijke getuigen van het 6000-jarige raamwerk. Zie Jaar-voor-dag-principe, Barnabas.. (1885). Against heresies (A. Roberts & J. Donaldson, Red.; Ante-Nicene Fathers, Deel 1; boek 2, hfdst. 22, §3–6). Christian Literature Company. (Oorspr. ca. 180)
Jones, F. N. (2005). The chronology of the Old Testament (pp. 232, 235). Master Books. [Co-regentschap en doop 26 op p. 232; de donderdag van AD 30 op p. 235.]
Ogg, G. (1940). The chronology of the public ministry of Jesus. Cambridge University Press.
Steinmann, A. E. (2022a). Reckoning Tiberius's reign and Jesus's baptism: First- and second-century evidence concerning Tiberius's fifteenth year (Luke 3:1). Tyndale Bulletin, 73, 91–118. https://doi.org/10.53751/001c.37789 ("No evidence for inclusive reckoning of Tiberius's reign" op p. 115; de slotsom die AD 30 en AD 31 bij name uitsluit en AD 33 steunt, op p. 116. Primair ingezien.)
Primaire teksten: Lukas 3:1, 23 · Johannes 2:13, 2:20; 5:1; 6:4; 11:55 · Josephus, Antiquitates Judaicae 15.380 · Babylonische Talmoed, Joma 39b; Sanhedrin 41a · Roman Provincial Coinage I 4270 (Antiochië) en I 4330 (Seleucia) · Novum Testamentum Graece (NA28), apparaat ad Joh. 5:1. Dit hoofdstuk citeert zelf geen Grieks; waar het naar het apparaat van NA28 verwijst, is dat uitdrukkelijk als apparaat van de kritische editie bedoeld en niet als de tekstvorm die dit boek aanhoudt — dat is de ontvangen tekst (H3, H4, H13). Eigen werkvertaling.
Het zwaarste vers is behandeld. Nu de zwaarste rivaal. En laat ik meteen de verleiding wegnemen om hem klein te maken, want dat zou oneerlijk zijn en het zou de zaak verzwakken. De echte concurrent van woensdag 25 april AD 31 is niet de traditionele Goede Vrijdag van AD 33 — dat jaar bleek astronomisch wankel (H7). De echte concurrent is AD 30. En AD 30 is sterk. Zo sterk dat ik dit hele hoofdstuk gebruik om hem op te bouwen voordat ik hem weeg, en dat ik aan het eind eerlijk zal moeten toegeven waar hij overeind blijft.
Begin bij het pijnlijkste feit voor de zaak van dit boek: de astronomie sluit AD 30 niet uit. In het jaar 30 viel 14 NisanNisanEerste maand van de Hebreeuwse religieuze kalender (vroege voorjaar). Pesach valt op 14 Nisan; de kruisiging viel op 14 Nisan in AD 31 (gewogen). op een vrijdag: de conjunctie viel vrijwel op de equinox en de sikkel er net ná, zodat onder élke waarnemende regel Nisan in maart bleef en 14 Nisan op vrijdag 7 april viel (ten hoogste donderdag 6 april) — nooit een woensdag. Dat "ten hoogste donderdag" verdient een eerlijke kanttekening: onder de ruime sikkeldrempel valt AD 30's 14 Nisan op donderdag 6 april in plaats van vrijdag 7 april (bijlage C.2, q = −0,15, een grensgeval), zodat AD 30 zélf een donderdag-kandidaat levert zodra men de donderdag in het veld toelaat. Alléén onder de latere, berekende molad-kalender (Hillel II) zou AD 30 een woensdag worden — maar diezelfde rekening haalt de woensdag óók van AD 31 af (→ maandag 26 maart). De weekdag-uitkomst van het hele veld rust dus op de waarnemende premisse (H8), en het is die premisse die de woensdag aan AD 31 geeft en niet aan AD 30. De hemel sluit AD 30 dus niet uit. Sterker: van de twee jaren die überhaupt een vrijdag-14-Nisan leveren, is AD 30 de robuustere. Wie zegt "de astronomie wijst naar een woensdag" heeft het mis; zij wijst naar een tweepaardenrace, en AD 30 is het andere paard.
Daar komt bij dat AD 30 de meerderheid achter zich heeft. Toen Josef Blinzler in 1969 100 vakgeleerden inventariseerde, kozen er 53 voor AD 30 — met namen als Bruce, Jeremias, Flusser, Fitzmyer en Metzger erbij (Blinzler, 1969). Dat is geen kleinigheid, en ik ga er niet omheen. Maar het is ook precies het soort feit dat dit boek met de vraag benadert die het overal stelt: is dit een meting of een meerderheid? Een telling van koppen is geen bewijs; zij is een momentopname van waar het vak op dat moment stond, en jaartallen worden in dit veld geërfd, niet telkens opnieuw gemeten (H1). De meerderheid maakt AD 30 respectabel. Zij maakt hem niet waar.
Wat maakt AD 30 dan inhoudelijk sterk? Eén ding, en het is een goed ding: de lengte van de bediening. Als de openbare loopbaan van Jezus korter was — ruwweg tweeënhalf jaar in plaats van drieënhalf — dan schuift de kruisiging van AD 31 terug naar AD 30. En de sleutel daartoe is een klein, onopvallend vers: Johannes 5:1, waar staat dat Jezus opging naar "een feest van de Joden". Wélk feest, zegt Johannes niet. En dat is nu juist het punt van de AD 30-verdediger. Want als dat feest een PesachPesachPascha; het voorjaarsfeest dat de uittocht herdenkt, vallend op 14 Nisan. Het feest waarop het kruis viel in AD 31 (gewogen). De gruwel van de verwoesting valt in het model niet op Pesach maar op Purim 2031 (speculatief). was, telt Johannes vier Pesachs in zijn evangelie, en dan duurt de bediening minstens drie jaar en valt de kruisiging in AD 31 — een lezing die dit boek draagt als steun en niet als dwang, op een toets waarvan de criteria vóór het lezen van de bronnen zijn vastgelegd en waarvan twee van de drie criteria ervoor niet werden gehaald (H9; bijlage E.3). Was het géén Pesach, dan blijven er drie Pesachs, een kortere bediening, en AD 30. Aan dit ene, naamloze feest hangt het verschil tussen de twee paarden.
Kennerhet naamloze feest van Johannes 5:1
Johannes 5:1 leest in de oudste en beste handschriften heortê zónder lidwoord — "een feest", onbenoemd (zo P66, P75, A, B, D, W; het lidwoord "hét feest" staat in ℵ, C, L en enkele latere getuigen). De lidwoordloze lezing is de sterkere. Zij pleit tégen de aanname dat dit vanzelfsprekend hét grote feest — Pesach — zou zijn, want Johannes noemt zijn Pesachs elders altijd uitdrukkelijk bij naam: 2:13 ("het Pascha van de Joden was nabij"), 6:4 ("het Pascha, het feest van de Joden, was nabij"), 11:55 (idem). Hier doet hij dat niet. Dat is het sterkste interne argument tegen een vierde Pesach — en dus vóór AD 30. Maar het bewijst niets: "onbenoemd" is niet "geen Pesach"; het is "onbeslist". Wie uit de lidwoordloze lezing afleidt dat het zéker geen Pesach was, vraagt van het handschriftenapparaat meer dan het geeft.
Hier staat AD 30 dus op zijn sterkst: astronomisch niet uit te sluiten, in de meerderheid, en met een reëel intern argument — het naamloze feest — voor een kortere bediening. Dit is geen stroman. Als iemand mij vroeg de beste zaak vóór AD 30 te bouwen, zou ik precies deze bouwen. En toch valt hij. Niet met één klap, maar op een samenloop — en het is eerlijk om te laten zien waar precies.
Tegenspraakde volle zaak voor AD 30, onverkort
Laat de verdediger van AD 30 hier alles op tafel leggen. Eén: de astronomie geeft hem de robuuste vrijdag (7 april 30), sterker dan die van AD 33. Twee: de meerderheid van het vak staat achter hem (Blinzler, 1969). Drie: Johannes 5:1 is onbenoemd, en Johannes noemt zijn Pesachs elders bij naam — dus waarschijnlijk drie Pesachs, een kortere bediening, kruisiging in 30. Vier: er is een oude joodse traditie dat er "40 jaar vóór de verwoesting van de tempel" — dus rond het jaar 30 — tekenen in de tempel begonnen te falen: het lot voor de zondebok viel niet meer gunstig, de karmozijnen band werd niet meer wit, de westelijke lamp doofde, de tempeldeuren gingen vanzelf open (b. Yoma 39b), en het SanhedrinSanhedrinDe hoogste Joodse raad van 70 oudsten tijdens de tweede-tempelperiode, samenkomend in Jeruzalem en religieuze en juridische autoriteit uitoefenend over de natie. Vermeld door het hele boek heen. verloor het recht om halszaken te vonnissen (b. Sanhedrin 41a). 40 vóór 70 is 30. Vijf: naast Pinksteren, Loofhutten en Purim is Pesach maar één van de kandidaten voor het naamloze feest — de bewijslast ligt bij wie er een vierde Pesach van maakt. Dit alles samen is een serieuze, samenhangende zaak, en zij verdient een serieus antwoord.
Het antwoord begint met een observatie die de AD 30-zaak van binnenuit splijt: de twee dingen waarop zij leunt — de meerderheids-datering van Tiberius en het jaar 30 — verdragen elkaar niet. Johannes' evangelie geeft drie uitdrukkelijk genoemde, van elkaar gescheiden Pesachs (2:13; 6:4; 11:55). Neem nu de standaard-lezing van Lukas 3:1, het "vijftiende jaar van keizer Tiberius": op de gewone, alleenheerschappij-telling valt dat jaar rond AD 28/29, en dan begint de bediening op zijn vroegst in de herfst van 28 (Ogg, 1940; Finegan, 1998). Herfst 28 plus drie gescheiden Pesachs brengt de kruisiging op zijn vroegst in de lente van 31 — niet 30. Wie dus de standaard-Tiberius vasthoudt én AD 30 kiest, houdt een chronologie die Johannes' eigen drie Pesachs niet kan huisvesten; er passen er maar twee. De AD 30-meerderheid moet daarom óf terugvallen op een co-regentschapstelling die de doop naar AD 26 trekt — en die telling heeft het vak zelf numismatisch afgebroken, want in geen munt, papyrus of inscriptie is Tiberius' regering vanaf een vroeger punt geteld (uitgewerkt in H9) — óf zij moet Johannes' Pesach-keten loslaten. De consensus is hier geen positie maar een breuklijn.
Werkbankde rekenkundige tang
De kruisiging valt op: (doopjaar) + (aantal Pesachs). Twee variabelen, en zij zijn niet vrij te kiezen. (De doop valt in het najaar, zodat het eerste Pesach van de bediening pas in de lente daarná komt: najaar 27 plus drie Pesachs geeft het derde in het voorjaar van 30, niet van 29.)
Lees de tabel eerlijk, want zij snijdt naar twee kanten. De co-regentschapstelling levert AD 29 met drie Pesachs en AD 30 pas met vier — en juist die telling is numismatisch onhoudbaar (H9). Op de herfsttelling — dezelfde telling die dít boek gebruikt om op doop-27 uit te komen — is AD 30 mogelijk, maar alléén met precies drie Pesachs (Johannes 5:1 géén Pesach én geen verborgen jaar in de keten); met vier Pesachs geeft diezelfde telling AD 31. En op de standaard-telling geeft de keten AD 31 en verder. Met andere woorden: elke Tiberius-lezing die AD 30 laat ademen, geeft óók de doop in 27 waar dit boek van uitgaat — en op doop-27 duwt Johannes' keten voorbij 30, zodra Johannes 5:1 een Pesach is. *(De volle behandeling van de bediening en de 46 jaar van Johannes 2:20 staat in H9; hier telt alleen dat AD 30 en AD 31 op dezelfde doop rusten en uiteenlopen op één feest. De vier-Pesach-kolom wordt gedragen als steun en niet als dwang — bijlage E.3.)* [BEREKEND]
Wat blijft er dan van AD 30 overeind? Ik zeg het onverbloemd, want de eerlijkheid is hier de kracht van het boek. Eén configuratie overleeft dit hele front: doop in de herfst van 27 (via de herfsttelling — de eigen route van dit boek), exact drie Pesachs (Johannes 5:1 géén Pesach, geen verborgen jaar), een bediening van ongeveer tweeënhalf jaar, en de kruisiging op vrijdag 7 april 30. Die configuratie is niet incoherent. Zij valt niet op de astronomie, en zij valt niet op de rekenkunde. Dat mag gezegd, en het staat.
Eén meting maakt haar zwakker dan dit hoofdstuk vroeger toeliet, en diezelfde meting verzwakt in dezelfde adem de eigen route van dit boek. Steinmanns inventarisatie van het bewijsmateriaal uit de eerste en tweede eeuw — literair, numismatisch en epigrafisch — vindt geen bewaarde getuige die Tiberius' regeringsjaren inclusief telt (Steinmann, 2022a, p. 115). En de Syrische provinciale munten, die op een herfst-era lopen en dus de dichtstbijzijnde parallel zijn die een Syro-Macedonische herfsttelling kan vragen, zetten Tiberius' jaar 1 op 14/15, maar kunnen inclusieve en niet-inclusieve telling niet scheiden, omdat het bericht van Augustus' dood Antiochië pas na het nieuwjaar bereikte (Roman Provincial Coinage I 4270, Antiochië; I 4330, Seleucia; H9). De herfst-inclusieve telling die de overlevende AD 30-configuratie nodig heeft, is nergens geattesteerd: niet waarschijnlijk, maar niet onmogelijk.
En het is de telling die dit boek óók nodig heeft. De doop in de herfst van 27 rust op diezelfde rekening, en hoofdstuk 9 boekt haar daar in de enige vorm die zij verdraagt: niet geattesteerd, niet weerlegd, niet waarschijnlijk maar niet onmogelijk — geen document attesteert haar voor Tiberius, en geen van beide muntcorpora kan haar toetsen, omdat bij beide nieuwjaren de accessie-stomp al verstreken was voordat het bericht van Augustus' dood kon aankomen. Dit slaat AD 30 dus niet uit. Het zet de overlevende AD 30-configuratie op precies de voet waarop de eigen doop van dit boek staat: wie de telling laat vallen, verliest AD 30 en de doop van 27 samen. De bevinding is als gunstig in het register opgenomen, met het tweede argument van hetzelfde artikel — dat AD 30 en AD 31 bij name uitsluit en AD 33 steunt (2022a, p. 116) — ernaast geboekt (bijlage E.5; H9).
Maar zij draagt drie lasten, en de derde is beslissend. De eerste: zij moet de vroegste overlevering terzijde leggen. De oudste bekende lezer van Johannes 5:1, Irenaeus rond het jaar 180, leest het naamloze feest zonder aarzeling als een Pesach — "de tweede maal" dat Jezus optrok voor het Pascha — en hij doet dat terloops, in een heel ander betoog, niet om een chronologie te redden (Irenaeus, Adversus Haereses 2.22.3). En de vroegste uitdrukkelijke uitspraak over de duur van de bediening, die van Eusebius rond 315, noemt haar "drieënhalf jaar, en dat maakt de evangelist Johannes duidelijk" (Eusebius, Demonstratio Evangelica 8.2). De AD 30-configuratie moet tegen beide in. (Eerlijkheidshalve, en het wordt er telkens bij gezegd: Irenaeus trok uit zijn eigen telling een conclusie die niemand heeft gevolgd — dat Jezus tegen de 50 liep en meer dan 10 jaar optrad, 2.22.5–6. Zijn telling wordt overgenomen, niet zijn slotsom.) De tweede last: zij moet Lukas' "ongeveer 30 jaar" (Lukas 3:23) en de 46 jaar van de tempelbouw (Johannes 2:20; de tempel begonnen rond 20/19 v.Chr., Josephus, Antiquitates 15.380) laten samenvallen met een bediening die korter is dan de traditie haar geeft.
En dan de derde last, die alle andere overbodig maakt: AD 30 is een vrijdag. Zelfs als de hele configuratie klopt — doop 27, drie Pesachs, tweeënhalf jaar — dan nog levert zij een vrijdag-kruisiging op. En een vrijdag kan de drie nachten van het teken van Jona niet dragen (H3), en zij kan de twee sabbatten van de passieweek niet huisvesten (H4). De dag-as, die in Deel II is gemeten, wees naar het midden van de week; en AD 30 kan geen woensdag zijn. AD 30 valt dus niet op het jaar. Het valt op de weekdag. De jaar-as is werkelijk een gelijk spel tussen twee paarden; het is de dag-as die de knoop doorhakt — en zij hakt hem door tegen AD 30, omdat AD 30 een vrijdag is en de tekst een woensdag vraagt.
En hier geldt de eigen maat van dit boek, in beide richtingen. Om AD 30 te laten winnen, moet men — na alles — terug bij de vrijdag, en de vrijdag heeft datzelfde verkorte "drie dagen en drie nachten"-idioom nodig dat in H3 nergens geattesteerd bleek. AD 30 verliest op precies het punt waarop de hele vrijdag-lezing verliest: niet op een meting die het uitsluit, maar op de samenloop van een dag-as die het niet kan halen met een idioom dat niemand ooit heeft aangetoond.
Excursde kleine school, en de eerlijke boekhouding
Twee dingen horen hier gezegd, en beide kosten iets. Het eerste kost de tegenpartij haar omvang: de zogenaamde "korte chronologie" is kleiner dan haar reputatie. George Ogg, vaak bij de AD 30-school ingedeeld, koos aan het eind zelf voor AD 33 (Ogg, 1940); Jack Finegan sloeg in zijn herziene handboek van 1998 óm naar AD 33 (Finegan, 1998); Harold Hoehner verdedigde AD 33 (Hoehner, 1974). De naamlijst achter AD 30 is dus deels een lijst van mensen die, doorgevraagd, ergens anders uitkwamen. Het tweede kost dít boek iets, en juist daarom staat het er: de eigen doop-27 rustte vroeger mede op een co-regentschapstelling, en die telling is — zoals gezegd (H9) — numismatisch onhoudbaar. Zij is losgelaten; de doop-27 van dit boek rust nu uitsluitend op de herfsttelling. Een maat die aan AD 30 wordt aangelegd (geen onhoudbare hulproute), geldt in dezelfde adem voor dit boek zelf.
Excursde kaart van de scholen, en waar AD 30 nog een verdediger heeft
De letterlijke lezing van het teken is geen vondst van dit boek, en een kaart van de posities laat dat zien. Wie "drie dagen en drie nachten" als maat neemt, komt in het midden van de week uit; anderen deden dat vóór mij, met andere kalenders en andere jaren. Fred Coulter leest het teken letterlijk en landt op een woensdag in AD 30, maar hij rekent met de teruggeprojecteerde berekende kalender ("all the feasts [...] were calculated by the same method that is in use today", Harmony, p. 50), de molad-rekening die H8 als het late model afwijst en die AD 30 inderdaad een woensdag geeft (14 Nisan = 5 april). Floyd Jones leest het teken even letterlijk, verwerpt met dit boek het 360-dagen-schema en de vrijdag, en landt op een donderdag in AD 30, langs het decreet van Nehemia, dat hij in 454 v.Chr. plaatst (Chronology of the Old Testament, p. 235). Daarnaast staan twee vrijdagscholen die het jaar langs Daniël vastleggen: het traditionele adventisme (DARCOM, Shea) op vrijdag 31, met de weekdag via een verschoven maandbegin, en Hoehner met de meerderheid op vrijdag 33, langs 444 v.Chr. en de jaren van 360 dagen (H17).
Twee dingen volgen. Het verschil binnen het woensdagkamp, 30 tegenover 31, is precies het verschil tussen rekenen en kijken: Coulters molad geeft de woensdag in 30, de zichtbare sikkel geeft haar in 31 (H8). En Jones' donderdag ligt niet buiten de waarnemende kalender: onder de ruime sikkeldrempel valt 14 Nisan van AD 30 op donderdag 6 april (bijlage C.2, q = −0,15), zodat AD 30 ook binnen de letterlijke school een verdediger heeft. Die verdediger valt niet op de weekdag maar op het jaar en op de drempel: zijn 454 v.Chr. vraagt een aantreden van Artaxerxes in 474, tegen de Ptolemaeus-canon en het spijkerschrift in (H17), en zijn donderdag hangt aan de grensavond van 23 maart die Schaefer zelf "not certain" noemt (bijlage C.2). De weekdag is dus breder gedragen dan één boek; het jaar hangt aan de kalenderkeuze, en dat is de keuze die H8 verantwoordt. [GEDOCUMENTEERD — Coulter, p. 50, en Jones, pp. 232 en 235, op paginavindplaats; BEREKEND — de molad-woensdag van AD 30 en de drempelavond van 23 maart AD 30]
Waar staat het onderzoek dan aan het eind van dit hoofdstuk? Bij een rivaal die niet is weggeschreven maar eerlijk gelokaliseerd. AD 30 is astronomisch even sterk als AD 31; het is de meerderheidskeuze; en er is één interne configuratie — doop 27, drie Pesachs — die dit hele front overleeft, op een telling die voor Tiberius nergens geattesteerd is en die zij deelt met het doopjaar waar dit boek van uitgaat. Maar die configuratie sneuvelt op de weekdag: AD 30 is een vrijdag, en de dag die de tekst vraagt is een woensdag. De keuze tussen de twee paarden valt niet op de hemel, maar op de as die het eerst is gemeten.
Blijft nog de heersende datum zelf — AD 33, met zijn beroemde Goede Vrijdag. Als AD 30 en de eigen zaak van dit boek aan de strengste maat zijn gelegd, dan verdient de consensus dezelfde behandeling. Dat is de volgende vraag.
HartHART
Er is iets bevrijdends aan een zaak die haar sterkste tegenstander niet hoeft te vrezen. Ik heb AD 30 hier zo goed opgebouwd als ik kon — de robuuste vrijdag, de meerderheid, het naamloze feest — en de zaak wordt er niet zwakker van, zij wordt er eerlijker van. Wie de waarheid zoekt en niet de winst, kan het zich veroorloven zijn tegenstander op zijn best te tekenen. Dat is niet alleen goede methode; het is een vorm van eerbied — voor de tekst, voor de lezer, en voor de vele geleerden die in goed geweten voor een ander jaar kozen. De datum die overblijft, blijft niet over omdat de andere zijn doodgezwegen, maar omdat zij op hun sterkst zijn gehoord.
Aantekening bij de bronnen
De astronomische robuustheid van AD 30 (vrijdag 7 april, onder elke wáárnemende regel — ten hoogste donderdag 6 april bij de ruime sikkeldrempel; onder de berekende molad juist woensdag, en dan verliest AD 31 haar woensdag óók) is narekenbaar en staat uitgewerkt in H7 en bijlage A. De rekenkundige tang (doopjaar × aantal Pesachs) is een tellogische gevolgtrekking en als zodanig gemerkt. De vroege getuigen (Irenaeus, Eusebius) zijn in vertaling in de bron zelf nagezien, met vindplaats; het Grieks blijft een nog te sluiten controlepunt. De vier-Pesach-kolom van de tang wordt gedragen als steun en niet als dwang, op de vooraf geregistreerde toets die in bijlage E.3 wordt verantwoord; eerdere versies van dit hoofdstuk droegen haar sterker dan die toets toelaat. Dat geen bewaarde getuige Tiberius' regeringsjaren inclusief telt, rust op Steinmann (2022a, p. 115), primair ingezien; de Syrische provinciale munten RPC I 4270 en I 4330 leggen de era vast, maar kunnen de tellingen niet scheiden (H9). De Tiberius-numismatiek en de meerderheids-enquête zijn via de genoemde standaardwerken geraadpleegd. Waar dit hoofdstuk "overleeft dit front" zegt over AD 30, is dat een eerlijke toegeving, geen concessie van de eindconclusie: AD 30 valt op de dag-as, niet op de jaar-as, en een bewijs is er voor geen van beide kanten.
Literatuur (APA)
Blinzler, J. (1969). Der Prozess Jesu (4e ed.). Friedrich Pustet.
Coulter, F. R. (1974). A harmony of the Gospels in modern English (p. 50). York Publishing. [Paginavindplaats overgenomen uit het oudere dossier; uitgave nog te verifiëren.]
Eusebius van Caesarea. (1920). The proof of the Gospel (Demonstratio Evangelica) (W. J. Ferrar, Vert.; Boek 8, hfdst. 2). SPCK. (Oorspr. ca. 315)
Finegan, J. (1998). Handbook of biblical chronology (herz. ed.). Hendrickson.
Hoehner, H. W. (1974). Chronological aspects of the life of Christ, Part IV: The day of Christ's crucifixion. Bibliotheca Sacra, 131(523), 241–264.
Irenaeus van LyonIrenaeus van LyonTweede-eeuwse kerkvader (~AD 130–200). Zijn Adversus Haereses 5.28.3 is een van de vroegste christelijke getuigen van het 6000-jarige raamwerk. Zie Jaar-voor-dag-principe, Barnabas.. (1885). Against heresies (A. Roberts & J. Donaldson, Red.; Ante-Nicene Fathers, Deel 1; boek 2, hfdst. 22, §3–6). Christian Literature Company. (Oorspr. ca. 180)
Jones, F. N. (2005). The chronology of the Old Testament (pp. 232, 235). Master Books. [Co-regentschap en doop 26 op p. 232; de donderdag van AD 30 op p. 235.]
Ogg, G. (1940). The chronology of the public ministry of Jesus. Cambridge University Press.
Steinmann, A. E. (2022a). Reckoning Tiberius's reign and Jesus's baptism: First- and second-century evidence concerning Tiberius's fifteenth year (Luke 3:1). Tyndale Bulletin, 73, 91–118. https://doi.org/10.53751/001c.37789 ("No evidence for inclusive reckoning of Tiberius's reign" op p. 115; de slotsom die AD 30 en AD 31 bij name uitsluit en AD 33 steunt, op p. 116. Primair ingezien.)
Primaire teksten: Lukas 3:1, 23 · Johannes 2:13, 2:20; 5:1; 6:4; 11:55 · Josephus, Antiquitates Judaicae 15.380 · Babylonische Talmoed, Joma 39b; Sanhedrin 41a · Roman Provincial Coinage I 4270 (Antiochië) en I 4330 (Seleucia) · Novum Testamentum Graece (NA28), apparaat ad Joh. 5:1. Dit hoofdstuk citeert zelf geen Grieks; waar het naar het apparaat van NA28 verwijst, is dat uitdrukkelijk als apparaat van de kritische editie bedoeld en niet als de tekstvorm die dit boek aanhoudt — dat is de ontvangen tekst (H3, H4, H13). Eigen werkvertaling.