گرێیەکە: «لە دەستەڕاستم دابنیشە، هەتا [...]»

ئەگەر ئەو سەرکەوتووە، ئەی بۆچی جیهان هێشتا کاولەیەکە؟

ئەمە ڕاستگۆترین پرسیارە کە باوەڕدارێک دەتوانێت بیکات. پاشا هەموو بەڵگەنامەکانی هەیە. نرخەکە دراوە. هەستاوەتەوە و لەسەر تەخت دانیشتووە. و لەگەڵ ئەوەشدا جەنگەکان دەگەشێنەوە، منداڵەکان دەمرن، خراپە دەنەڕێنێت وەک ئەوەی هێشتا خۆی گەورە بێت.

وەڵامەکە بە یەک وشەی بچووکەوە هەڵواسراوە. وشەیەک کە هەموو ماوەی نێوانەکە ڕوون دەکاتەوە: هەتا.

تەخت و چاوەڕوانی

ئەمە گرنگترین ڕستەیە کە ئاسمان هەرگیز گوتوویەتی: «یەزدان بە خاوەن شکۆم فەرموو: لە دەستەڕاستم دابنیشە، هەتا دوژمنانت دەکەمە تەختەپێ بۆ پێیەکانت» (زەبوور ١١٠:١).

دوو شت پێکەوە، و دەبێت هەردووکیان بگریت.

لە دەستەڕاستم دابنیشە — ئەمە ئێستایە. پێشتر. پاشا لەسەر تەخت دانیشتووە، تاجدارکراو، بە هەموو دەسەڵاتێکەوە لە ئاسمان و لەسەر زەوی. لەسەر کاغەز دۆسیەکە داخراوە: هەموو دەسەڵاتێک بە ئەو دراوە (مەتا ٢٨:١٨)، «هەموو شتێکی خستە ژێر پێی» (ئەفەسۆس ١:٢٢).

هەتا دوژمنانت دەکەمە تەختەپێ — ئەمە هێشتا نا. دەسەڵاتی ئاشکرا، خستنە ژێر پێی هەر دوژمنێک بە شێوەیەکی بینراو، هێشتا چاوەڕوان دەکات. ئەو لە ئێستاوە دەسەڵاتدارە، بەڵام بە نهێنی؛ ئەو کاتە بە ئاشکرا دەسەڵاتدار دەبێت، ئایەتی دواتر دەڵێت: «لە نێو دوژمنانتدا دەسەڵاتدار بە» (زەبوور ١١٠:٢).

کتێبی پیرۆز بە ڕاشکاوی دەربارەی مرۆڤ دەیڵێت: «هێشتا نابینین هەموو شتێک خرابێتە ژێر دەستی» (عیبرانییەکان ٢:٨). و لە هەمان کاتدا: «بەڵام عیسا دەبینین [...] بە شکۆ و ڕێزەوە تاجدارکراوە» (٢:٩). پێشتر تاجدارکراو. هێشتا هەموو شتێک بە بینراوی لەژێر ئەودا نا. لەوێ، لەو ڕاکێشانەدا، ئێمە دەژین.

حوکمەکە واژووکراوە، جێبەجێکردنەکە بەڕێوەیە

بیر لە هۆڵی تەختی کەرتی ٣ بکەرەوە. بەڵگەنامەکە کراوەتەوە. حوکمەکە نووسراوە. بەڵام لە نێوان حوکم و جێبەجێکردندا کات هەیە — و لەو کاتەدا بووک دەژی.

وەک پاشایەکە کە شەڕەکەی پێشتر بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بردووەتەوە، بەڵام کاروانی تاجگوزارییەکەی هێشتا دەبێت بە شەقامەکاندا تێپەڕێت. ئەنجامەکە جێگیرە؛ ڕێپێوانەکە لە ڕێگادایە. ئێمە لە نێوان سەرکەوتن و ڕێپێواندا دەژین.

بۆیە کوڕەکە نوێژ دەکات، و چاوەڕوان دەبێت: ئەو «بۆ هەمیشە لە دەستەڕاستی خودا دانیشتووە، و ئێستا چاوەڕوان دەبێت هەتا دوژمنانی دەکرێنە تەختەپێ بۆ پێیەکانی» (عیبرانییەکان ١٠:١٢–١٣). تەنانەت پاشاش چاوەڕوانی «هەتا»کە دەکات.

نەتەوەکان وەک میرات

و چاوەڕوانی چی دەکات؟ چاوەڕوانی میراتەکەی.

لە زەبوور ٢دا باوک بڕیارەکە دەردەبڕێت: «تۆ کوڕی منیت، من ئەمڕۆ تۆم بووە. داوام لێ بکە، و نەتەوەکانت وەک میرات پێ دەدەم، و ئەوپەڕی زەوی وەک موڵکت» (زەبوور ٢:٧–٨). ئەو تاجەی ئادەم لەدەستیدا — دەسەڵات بەسەر هەموو زەویدا — لێرەدا بە کوڕەکە دەگەڕێندرێتەوە. چیتر نەک باخچەیەک، بەڵکو نەتەوەکان. نەک باخێک، بەڵکو ئەوپەڕی زەوی.

«بە گۆچانێکی ئاسنین» دەیانشکێنێت (زەبوور ٢:٩) — هەمان ئەو گۆچانەی لە ئاشکرابووندا دەگەڕێتەوە، لە دەستی پاشای گەڕاوەدا (ئاشکرابوون ١٩:١٥). میراتەکە داواکراوە. بەڵگەنامەکە هی ئەوە. بەڵام موڵکی تەواو ئەو کاتە دەبینرێت کە ئەو دێت.

ژیان لە «هەتا»دا

ئەمە فێرکردنێکی وشک نییە. ئەو هەوایەیە کە بووک هەڵیدەمژێت.

«هەتا»کە خەباتت ڕوون دەکاتەوە: لە خاکێکی داگیرکراودا دەژیت، لەژێر پاشایەکدا کە تاجدارکراوە بەڵام هێشتا بە ئاشکرا حوکم ناکات. هیواکەت ڕوون دەکاتەوە: ئەنجامەکە پێشتر جێگیرە، ڕێپێوانەکە لە ڕێگادایە. و بانگەوازەکەت ڕوون دەکاتەوە: بە بێدەنگی چاوەڕوان نابیت، لە ئێستاوە بە نوێژەوە لەگەڵیدا دەسەڵاتداری دەکەیت، پێشوەخت بۆ ئەو ڕۆژەی هەر ئەژنۆیەک دەچەمێتەوە.

پاشا دانیشتووە. دوژمنەکان هێشتا دەجوڵێن. بەڵام «هەتا»یەک لە ئاسماندا هەیە — و ئەو وشەیە کۆتایی دێت.

ئەوەی پاشان دێت — ئەو ڕۆژەی تاجەکە دەبینرێت، بووک لە تەنیشت تەختەکە دادەنرێت، و هەموو شتێک سەرەنجام لەژێر یەک سەردا دەبێت — ئەوەی لەم کتێبە ماوە لەسەر ئەوەیە.

---

قووڵبوونەوە — پێشترەکە: هەموو شتێک لە ئێستاوە خراوەتە ژێر دەستی

پێش ئەوەی بتوانیت ڕاکێشانی «هەتا»کە بە باشی هەست پێ بکەیت، دەبێت نیوەی یەکەمی گرێیەکە بە کێشی تەواوەوە بوەستێت. چونکە پەیمانی نوێ لەسەر خاڵی پێگەی ئێستای مەسیح بە تەواوی بێدوودڵە. دوودڵ نییە. ناڵێت «دادەنیشێت» بەڵکو «دانیشتووە»؛ ناڵێت «دەخرێتە ژێر دەستی» بەڵکو «خراوەتە ژێر دەستی». کردارەکان لە کاتی ڕابردوودان (ئایۆریست): ڕوویداوە. ئەوەی ئەمە لاواز بکات، تەختی مەسیح لاواز دەکات.

لە دەقە ناوەندییەکەی هەموو ئەم کەرتەوە دەست پێ بکە. خودا هێزەکەی لە مەسیحدا بەکارهێنا، پۆڵس دەنووسێت، «کاتێک لە نێو مردوواندا هەڵیستاندەوە و لە دەستەڕاستی خۆی داینا لە شوێنە ئاسمانییەکاندا، زۆر لە سەرووی هەموو سەرۆکایەتی و دەسەڵات و هێز و فەرمانڕەواییەکەوە [...] و هەموو شتێکی خستە ژێر پێی و ئەوی وەک سەر بەسەر هەموو شتێکدا بە کڵێسا دا» (ئەفەسۆس ١:٢٠–٢٢). سێ شت لێرەدا جێگیرن، و هەر سێکیان لە کاتی ڕابردوودا (ئایۆریست). ئەو دانیشتووە لە دەستەڕاست — ڕستەیەک کە هەر خوێنەرێکی جولەکە دەستبەجێ دەیناسییەوە، چونکە ڕاستەوخۆ لە زەبوور ١١٠:١ـەوە دێت. ئەو لە سەرووی هەموو هێزەکانەوەیە — لە سەرووی هەر سەرۆکایەتییەکی بیرلێکراوەوە، لەم سەردەمە و لەو سەردەمەی دێت (١:٢١). و هەموو شتێک لەژێر پێیدایە — دەنگدانەوەیەکی زەبوور ٨:٧، بە کردارێک (بە یۆنانی hypotassō، «خستنە ژێر دەست») کە کردەیەکی سەربازی و حوکمڕانی وەسف دەکات، لێرەدا لە شێوەیەکدا کە دەڵێت: ڕوویداوە. لەژێر ئەو پێیانەدا، بەپێی دەقەکە، هەموو شتێک هەیە. و بەردی کۆتایی: مەسیح وەک «سەر بەسەر هەموو شتێکدا» بە کڵێسا دراوە، «کە جەستەی ئەوە، پڕی ئەوەی هەموو شتێک لە هەمووشتێکدا پڕ دەکاتەوە» (١:٢٢–٢٣). سەربوونەکە گەردوونییە — بەسەر هەموو شتێکەوە — و بە یەک هەناسە بە کڵێساوە دەبەسترێت.

ئەوەی ئەفەسۆس دەربارەی مەسیحی بەرزکراوە دەیڵێت، کۆلۆسی ١ لە جەوهەری ئەودا دادەمەزرێنێت. ئەو نەکراوە بە خاوەن بەسەر ڕێکخستنێکدا کە لە دەرەوەی ئەو هەبووبێت؛ ئەو ڕێکخستنە لە ئەودا هاتووەتە بوون. «چونکە لە ئەودا هەموو شتێک بەدیهێنرا [...] چ تەخت، چ فەرمانڕەوایی، چ سەرۆکایەتی، چ دەسەڵات؛ هەموو شتێک بە ئەو و بۆ ئەو بەدیهێنراوە. و ئەو پێش هەموو شتێکە، و هەموو شتێک پێکەوە لە ئەودا ڕادەگیرێت» (کۆلۆسی ١:١٦–١٧). ڕیزکردنەکە — تەخت، فەرمانڕەوایی، سەرۆکایەتی، دەسەڵات — ڕێک ئەو پۆلانە ناودەبات کە ئەفەسۆس ١:٢١ مەسیح لە سەروویانەوە دادەنێت، و لێرەدا دەردەکەوێت کە بەهۆی مەسیحەوە بەدیهێنراون. ئەو هێزانەی مرۆڤ لێیان دەترسێت، بوونی خۆیان قەرزاری ئەون کە ئێستا لە سەروویانەوە دانیشتووە. و کەوانەکە داخرا: ئەو «سەری جەستەکەیە، کڵێسا [...] نۆبەرەی نێو مردووان»، چونکە باوک پێی خۆش بوو کە هەموو پڕی لە ئەودا نیشتەجێ بێت و کە «بە ئەو هەموو شتێک دیسان لەگەڵ خۆیدا ئاشت بکاتەوە [...] ئاشتی دروست کردووە بە خوێنی خاچەکەی» (١:١٨–٢٠). یەک وردەکاری داوای وریایی دەکات: ئەو «ئاشتکردنەوەی هەموو شتێک» واتای ئارامکردنەوەی گەردوونی و گەڕاندنەوەی ڕێکخستنێکی یاخی بۆ ژێر یەک سەرە — نەک ئەوەی هەر بوونەوەرێک ڕزگار دەبێت. شایەتی فراوانتری پەیمانی نوێ ئەو ڕزگاربوونی هەمووان ڕەت دەکاتەوە. ئەوەی لێرەدا گرنگە، سادەترە: بە ماف ئاشتبوونەوەکە تەواو کراوە، ئاشتییەکە دروست کراوە، بناغەکە دانراوە.

کۆلۆسی ٢ پێگەکە تیژتریش دەکات و شتێکی یەکلاکەرەوەی بۆ زیاد دەکات: مەسیح تەنها سەر نییە، هێزە دوژمنەکانیشی پێشتر بەزاندووە. «ئێوە لە ئەودا تەواون، کە سەری هەموو سەرۆکایەتی و دەسەڵاتێکە» (کۆلۆسی ٢:١٠). و دەربارەی خاچ: «سەرۆکایەتی و دەسەڵاتەکانی چەکدانی کرد، و بە ئاشکرا نیشانی دان، و بە هەمان ئەو خاچە بەسەریاندا سەرکەوت» (٢:١٥). ئەمە زمانێکی نائاساییە. وێنەکە ڕێپێوانی سەرکەوتنی ڕۆمانییە — ئەو کاروانەی سەرکەوتووێک دوژمنە دیلکراوەکانی لە دوای گالیسکەکەیەوە بە شەقامەکاندا دەبرد، لەبەرچاوی هەمووان، وەک بەڵگەیەکی زیندوو کە شەڕەکە یەکلا کراوەتەوە. لەسەر خاچ، ڕێک لەو شوێنەی هێزەکان وایان دەزانی سەردەکەون، وەک دیلی جەنگ لە کاروانی سەرکەوتنی مەسیحدا بران. لێدانە یەکلاکەرەوەکە دراوە.

پێکەوە وەرگیراو، نیوەی یەکەمی گرێیەکە بێجوڵە ڕاوەستاوە. هەستێنراوەتەوە و لە دەستەڕاست دانراوە (ئەفەسۆس ١:٢٠؛ زەبوور ١١٠:١)؛ لە سەرووی هەموو سەرۆکایەتی و دەسەڵات و هێز و فەرمانڕەواییەکەوە (ئەفەسۆس ١:٢١؛ کۆلۆسی ٢:١٠)؛ هەموو شتێک خراوەتە ژێر پێی (ئەفەسۆس ١:٢٢؛ زەبوور ٨:٧)؛ لە ئەودا هەموو هێزەکان بەدیهێنراون و بەهۆی ئەوەوە ئاشتکراونەتەوە (کۆلۆسی ١:١٦–٢٠)؛ هێزە دوژمنەکان چەکدان کراون، بە ئاشکرا نیشان دراون و لە سەرکەوتندا براون (کۆلۆسی ٢:١٥). ئەمە مۆسیقای داهاتوو نییە، بەڵکو دۆخی یاسایی ئێستای گەردوونە: مەسیح خاوەنی تاجدارکراو، لەسەر تەخت دانیشتوو، و سەروەرە، و هەموو شتێک خراوەتە ژێر دەستی. ئەوەی لێرەدا کەم بکاتەوە، لە خاچ و هەستانەوە کەم دەکاتەوە. و لەگەڵ ئەوەشدا جیهان ئاوا دیار نییە. ئەمە دژیەکی نییە؛ نهێنی دوو زەبوورەکەیە.

قووڵبوونەوە — دوو زەبوورەکە و ئەو یەک وشەیەی «هەتا»

گرێیەکە بە خودی ئەفەسۆس ناکرێتەوە، بەڵکو بەو دوو دەقەی پەیمانی نوێ هەر جارە دەیانگێڕێتەوە کاتێک باسی مەسیحی بەرزکراوە دەکات: زەبوور ١١٠ و زەبوور ٢. لەو دوو سروودەدا وشەی کۆتایی هەیە — یەک وشەی بچووک، بە عیبری ad، بە یۆنانی heōs، بە کوردی «هەتا» — و هەموو کێشی پێشتر و هێشتا نا هەڵدەگرێت.

زەبوور ١١٠ — تەخت بە سنوورێکی لەبەرچاوەوە. هیچ دەقێکی پەیمانی کۆن لە پەیمانی نوێدا زیاتر لەمە نەگێڕدراوەتەوە. عیسا خۆی دەیهێنێتەوە (مەتا ٢٢:٤٤)، پەترۆس لە ڕۆژی پەنتیکۆستدا دەیگێڕێتەوە (کردار ٢:٣٤–٣٥)، پۆڵس دەگەڕێتەوە سەری (یەکەم کۆرنتیۆس ١٥:٢٥؛ ئەفەسۆس ١:٢٠)، و وەک دەزووێکی سوور بە هەموو نامەکە بۆ عیبرانییەکاندا دەڕوات (١:١٣؛ ٥:٦؛ ٧:١٧؛ ١٠:١٢–١٣). ئەمە ئەو دەقەیە کە کڵێسای سەرەتا پێگەی مەسیحی بەرزکراوەی پێ ناو دەبرد. و ڕێک لەبەر ئەوە ئەوەندە پڕمانایە کە بە دانیشتن کۆتایی نایەت، بەڵکو بە دیاریکردنێکی کات: «یەزدان بە خاوەن شکۆم فەرموو: لە دەستەڕاستم دابنیشە، هەتا دوژمنانت دەکەمە تەختەپێ بۆ پێیەکانت» (١١٠:١).

دوو شت ئەو ئایەتە هەڵدەگرن. یەکەمیان مەتەڵێکە: یەزدان بە «خاوەن شکۆم» دەفەرموێت. داود، نووسەرەکە، بە کەسێکی دیکە دەڵێت خاوەن شکۆم — و ئەو کەسە بانگهێشت دەکرێت لە دەستەڕاستی خودا دابنیشێت. ڕێک ئەو مەتەڵە عیسا دەیخاتە بەردەم دژبەرەکانی: ئەگەر مەسیح کوڕی داودە، ئەی چۆن داود پێی دەڵێت خاوەن شکۆم؟ پرسیارەکە تەنها ئەو کاتە دەکرێتەوە کە مەسیح زیاتر بێت لە نەوەی داود — کاتێک لە دەستەڕاستی خودا خۆی وەستابێت (مەتا ٢٢:٤١–٤٦). ئەمە سەرکەوتنە سەر تەختی مەسیحە، لە یەک دێڕدا.

دووەم توخمی هەڵگر ئەو یەک وشەیەی «هەتا»یە، ad. لە ڕووی وشەناسییەوە گرنگە کە فەرهەنگەکان شتێکی تایبەتی لەسەر تێبینی دەکەن: ad لە پێشبەندە خزمەکەی جیا دەبێتەوە بەوەی کە خودی سنوورەکە تێیدا لەخۆگیراوە — «هەتا و لەگەڵ»، کە خاڵی کۆتایی بەشدار دەبێت. کەواتە دانیشتنەکە خاڵی کۆتاییەکی لەبەرچاو هەیە. نەک ئەوەی دانیشتنەکە ڕادەوەستێت؛ پاشا پاشا دەمێنێتەوە. بەڵام دۆخێک هەیە — دانیشتن، لە کاتێکدا دوژمنەکان هێشتا وەستاون — کە دەگۆڕێت بۆ دۆخێکی دیکە: دوژمنەکان کراونەتە تەختەپێ. و ئەو «تەختەپێ»یە ڕازاندنەوە نییە، بەڵکو وێنەیەکی یاساییە لە جیهانی کۆنەوە: سەرکەوتوو پێی دەخستە سەر ملی دوژمنە بەزێنراوەکە. دوژمن دەبێتە زەوی لەژێر تەختدا. لێرەدا گرێیەکە لە دوو وشەدایە: لە ئەفەسۆس ١:٢٢دا هەموو شتێک پێشتر «لەژێر پێیدایە»؛ لە زەبوور ١١٠:١دا کردنی دوژمنەکان بە تەختەپێ هێشتا وەک داهاتوو دادەنرێت، بە «هەتا» دەستپێکراو. پێگەکە بەدەستهێنراوە؛ دەرکەوتنی بەسەر دوژمنەکاندا هێشتا لە ڕێگادایە.

و چی ڕوو دەدات دوای «هەتا»کە؟ نەک حەوانەوە، بەڵکو حوکمڕانی. «لە نێو دوژمنانتدا دەسەڵاتدار بە» (١١٠:٢). کردارەکە لەوێ هەمان ئەوەیە کە لە پەیدابوون ١دا بە مرۆڤ سپێردرا: radah، «دەسەڵاتداری». ئەمە ڕێکەوت نییە — دەزووە سوورەکەی هەموو چیرۆکەکەیە. ئەو دەسەڵاتەی ئادەم لەدەستیدا، لە مرۆڤەکەی دەستەڕاستدا دەگەڕێتەوە. و شوێنەکە پڕمانایە: «لە نێو دوژمنانتدا»، نەک کاتێک ڕۆیشتوون، بەڵکو لە کاتێکدا هێشتا لە دەوروبەردا وەستاون. سروشتیترین خوێندنەوەی ئایەتی ١ و ٢ پێکەوە یەک لە دوای یەکە: دانیشتنی ئێستا دەگۆڕێت بۆ دەسەڵاتێکی بینراو کە دەست پێدەکات کاتێک «داردەستی پاشایەتی لە سییۆنەوە» دەنێردرێت — چیتر نەک تەنها تەختێک لە ئاسماندا، بەڵکو حوکمڕانییەک کە لەسەر زەوی دەتەقێتەوە، لە نێو جیهانێکدا کە هێشتا بە تەواوی نەچەماوەتەوە.

سەرەڕای ئەوەش یەک ئایەتی ئەم زەبوورە ڕوون دەکاتەوە چۆن پاشا دەتوانێت چاوەڕوان بێت بەبێ ئەوەی بێکار بێت. «یەزدان سوێندی خواردووە و پەشیمان نابێتەوە: تۆ هەتاهەتایە کاهینیت، لە پلەی مەلکیسادق» (١١٠:٤). لە ئیسرائیلدا پاشایەتی و کاهینێتی بە توندی لێک جیا بوون — پاشا لە یەهوداوە، کاهین لە لێڤییەوە؛ پاشا عوزیا بە گەڕوگولی تووش بوو کاتێک دەستی لە ئەرکی کاهینێتی دا. بەڵام لەم یەک کەسەدا یەک دەگرنەوە، و ئەویش لە پلەی مەلکیسادق، پاشا-کاهینی سالیم کە پێش ئەوەی لێڤی هەبێت لەوێ بوو. هەموو نامەکە بۆ عیبرانییەکان بەڵگەکەی دەربارەی سەرۆککاهینێتی مەسیح لەسەر ئەمە بنیات دەنێت. و ئەمە لای دڵنیاکەرەوەی «هەتا»کەیە: لە کاتێکدا پاشا دانیشتووە و چاوەڕوان دەبێت، بێکار نییە. ئەو کاهینە، «هەمیشە زیندووە بۆ ئەوەی داکۆکی لێیان بکات» (عیبرانییەکان ٧:٢٥). ماوەی نێوانەکە بەتاڵی نییە؛ کاتی داکۆکیکردنی ئەوە. ئەو پاشایەی چاوەڕوانی خستنە ژێر دەستی دوژمنەکانی دەکات، لە هەمان کاتدا ئەو کاهینەیە کە لەو نێوەندەدا بۆ هی خۆی هەڵدەستێت.

زەبوور ٢ — بڕیارەکە، کوڕەکە، میراتەکە، گۆچانەکە. زەبوور ٢ دەقە دووانەکەیە. لەو شوێنەی زەبوور ١١٠ تەختەکە وێنا دەکات، زەبوور ٢ ئەو بڕیارە شاهانەیە وێنا دەکات کە تەختەکە لەسەری ڕاوەستاوە، و ئەو میراتەی پێوەی بەستراوە. ئەم زەبوورەش سەر بە زۆرترین دەقە گێڕدراوەکانی پەیمانی نوێیە (کردار ٤:٢٥–٢٦؛ ١٣:٣٣؛ عیبرانییەکان ١:٥؛ ئاشکرابوون ١٢:٥؛ ١٩:١٥). چوار توخم گرێیەکە هەڵدەگرن.

یەکەمیان بڕیارەکەیە. زەبوورەکە بە یاخیبوون دەست پێدەکات: نەتەوەکان دەگەشێنەوە، پاشاکانی زەوی خۆیان ڕێک دەخەن «لە دژی یەزدان و لە دژی دەستنیشانکراوەکەی» (٢:٢). و بەرامبەر بەو هەرایە، ئارامی ئاسمان: «ئەوەی لە ئاسماندا نیشتەجێیە، پێدەکەنێت» (٢:٤). بەرگرییەکە پێشتر یەکلا کراوەتەوە — نەک بە زەبر، بەڵکو بە فەرمانێک: «بڕیارەکە ڕادەگەیەنم» (٢:٧). وشەکە لەوێ، choq، واتای ڕێسایەکی جێگیرکراو و هەڵکەندراوە. پاشای سییۆن بە ڕێکەوت لەوێ ناوەستێت؛ بە هێزی بڕیارێک لەوێ وەستاوە. ئەمە ئەم زەبوورە ڕاستەوخۆ بە ناوکی ئەم کەرتەوە دەبەستێت — ئەو پلانەی خودا «لە خۆیدا مەبەستی کردبوو» (ئەفەسۆس ١:٩). بڕیاری زەبوور ٢ لای شاهانەی هەمان ئەو مەبەستەیە.

دووەمیان، و دڵی زەبوورەکە: «تۆ کوڕی منیت، من ئەمڕۆ تۆم بووە» (٢:٧). پەیمانی نوێ سێ جار ئەمە بەسەر مەسیحدا جێبەجێ دەکات، و هەر جارە «ئەمڕۆ»کە سەرەتا بە بێتلەحمەوە نابەستێت، بەڵکو بە هەستانەوە و بەرزکرانەوەی ئەوەوە. پۆڵس لە ئەنتاکیا: خودا بەڵێنەکەی جێبەجێ کردووە بە هەستاندنەوەی عیسا، «وەک لە زەبووری دووەمیشدا نووسراوە: تۆ کوڕی منیت، من ئەمڕۆ تۆم بووە» (کردار ١٣:٣٣). نامەکە بۆ عیبرانییەکان دوو جار دەیهێنێتەوە — وەک بەڵگە کە کوڕەکە لە فریشتەکان بەرزترە (١:٥)، و وەک بناغەی سەرۆککاهینێتییەکەی (٥:٥). کەواتە «ئەمڕۆ»ی تەختەکە ئەو ڕۆژەیە کە مرۆڤە هەستاوەکە بە ئاشکرا لە کوڕایەتی-بە-دەسەڵاتدا دادەنرێت — ئەوەی پۆڵس لە شوێنی دیکەدا بە «بە هێز کوڕی خودا ڕاگەیەنرا، بە هەستانەوە لە نێو مردوواندا» دەیڵێت (ڕۆمیان ١:٤). ئەمە هەمان ڕووداوە وەک دانیشتنی زەبوور ١١٠:١. دوو زەبوورەکە، لە دوو گۆشەوە، یەک ساتەوەخت وەسف دەکەن: دانانی پاشا-کوڕ لە دەستەڕاستدا.

سێیەمیان ڕاستەوخۆ دەستی لە دڵی ئەفەسۆس دەدات: «داوام لێ بکە، و نەتەوەکانت وەک میرات پێ دەدەم، و ئەوپەڕی زەوی وەک موڵکت» (٢:٨). لە ئەفەسۆس ١دا میراتەکە دووقاتە: ئێمە «لە ئەودا میراتێکمان بەدەستهێناوە» (١:١١)، و لە هەمان کاتدا «دەوڵەمەندی شکۆی میراتەکەی لە نێو پیرۆزاندا» هەیە (١:١٨) — لەوێ پیرۆزان میراتی خودان. زەبوور ٢:٨ چینی بناغەی لەژێر دادەنێت: کوڕەکە نەتەوەکان و ئەوپەڕی زەوی وەک میرات وەردەگرێت. مەسیح میراتگری هەموو نەتەوەکانە؛ و ئێمە «لە ئەودا» بە میراتی دەگرین. بەڵام کردارەکە پڕمانایە: «داوام لێ بکە.» میراتەکە بە ماف بەدەستهێنراوە، بەڵام دەستبەسەرداگرتنەکە هێشتا داوا دەکرێت، هێشتا دەدرێت. ئەمە ڕێک هەمان شێوازی گرێیەکەیە، ئێستا بەسەر میراتەکەدا جێبەجێکراو: مافی میرات جێگیرە، دانەکە هێشتا ماوە. بەوەش ئەم ئایەتە لەسەر یەک هێڵە لەگەڵ «هەتا»ی زەبوور ١١٠:١ و لەگەڵ بارمتەکەی ئەفەسۆس ١:١٤ — ڕۆحەکە وەک پێشەکی میراتێک کە هێشتا دەبێت بە تەواوی بدرێت. پێشتر بەدەستهێنراو، هێشتا نەدراو.

چوارەمیان گۆچانە ئاسنینەکەیە: «بە گۆچانێکی ئاسنین دەیانشکێنیت، وەک قاپی گۆزەکەر وردیان دەکەیت» (٢:٩). ئەو وێنەیە پەیمانی نوێ سێ جار وەریدەگرێت، هەر جارە لە ئاشکرابووندا: بەڵێن بە سەرکەوتوو دەدرێت کە نەتەوەکان «بە گۆچانێکی ئاسنین» شوانی دەکات (٢:٢٧ — لەوێ سەرکەوتووەکان بەشدار دەبن لەو حوکمڕانییە)؛ دەربارەی منداڵە نێرینەکە دەگوترێت (١٢:٥)؛ و دەربارەی سواری ئەسپە سپییەکە (١٩:١٥). لێرەدا پرسێکی دەقی ڕاستگۆیانە هەیە. دەقە عیبرییەکە «شکاندن» دەخوێنێتەوە، لە ڕەگێکەوە کە واتای «شکاندن، وردکردن» دەدات. وەرگێڕانە یۆنانییە کۆنەکە، و لە شوێنپێیدا ئاشکرابوون، هەمان بێدەنگەکانی بە شێوەیەکی دیکە خوێندەوە — وەک ڕەگێک کە واتای «لەوەڕاندن، شوانیکردن، وەک شوان حوکمڕانیکردن» دەدات، لەوێوە «شوانیکردن بە گۆچانێکی ئاسنین». بێدەنگەکان یەکسانن؛ تەنها نەریتی بزوێنەکان جیاوازە. و هەردوو خوێندنەوەکە شتێکی ڕاست دەڵێن دەربارەی هەمان دەسەڵات: «شکاندن» جەخت لە حوکم دەکاتەوە بەسەر ئەوەی لە بەرگریدا بەردەوام دەبێت؛ «شوانیکردن بە گۆچانێکی ئاسنین» جەخت لە حوکمڕانییەکی شوانانە دەکاتەوە کە ناچەمێتەوە، دەسەڵاتێک کە دانوستان ناکات. پێکەوە دەسەڵاتێک وێنا دەکەن کە ئەوە دەشکێنێت کە ڕەق دەبێت و بە گۆچانێک حوکم دەکات کە ناچەمێتەوە — ڕێک ئەو دەسەڵاتە دەرکەوتووەی «لە نێو دوژمنانتدا»ی زەبوور ١١٠:٢.

و زەبوورەکە بە شوانانە کۆتایی دێت، نەک بە تۆڵەسەندنەوە: «کوڕەکە ماچ بکەن [...] خۆزگە بە هەموو ئەوانەی پەنا دەبەنە بەر ئەو» (٢:١٢). پاشاکان هێشتا دەتوانن خۆیان بچەمێننەوە؛ هەڵبژاردنەکە تیژە، بەڵام هەڵبژاردنێک هەیە. ئەمە ڕوون دەکاتەوە بۆچی «هەتا»کە تووڕەیی نییە بەڵکو دادپەروەرییە: بانگهێشتێک پێشی دەکەوێت.

کلیلەکان لە پەیمانی نوێدا. دوو زەبوورەکە گرێیەکە دەبەستن؛ پەیمانی نوێ نایکاتەوە، بەڵکو ناوی دەبات — بە هەمان وشە. چوار بەش یەکلاکەرەوەن. ڕوونترینیان یەکەم کۆرنتیۆس ١٥ـە: «دەبێت وەک پاشا دەسەڵاتدار بێت هەتا هەموو دوژمنەکان دەخاتە ژێر پێیەوە. دوایین دوژمن کە لە تەخت دەخرێتە خوارەوە، مردنە [...] بۆ ئەوەی خودا ببێتە هەموو شتێک لە هەمووشتێکدا» (١٥:٢٥–٢٨). سێ شت سەرنج ڕادەکێشن. کردارەکەی «دەبێت دەسەڵاتدار بێت» بەردەوامە — پاشایەتی مەسیح بەڕێوەیە و درێژە دەکێشێت «هەتا». دوژمنەکان یەک بە یەک دەخرێنە ژێر دەست، و دوایینیان مردنە — هەتا مردن هێشتا حوکم دەکات، «هەتا»کە تەواو نەبووە. و ئامانجی کۆتایی «خودا هەموو شتێک لە هەمووشتێکدا»یە: ئەمە ڕێک ئەو تەواوبوونەیە کە هەموو ئەفەسۆس ١ بەرەوی ئاماژە دەکات، کۆکردنەوەی هەموو شتێک لە مەسیحدا (ئەفەسۆس ١:١٠) کە دەگاتە خودا هەموو شتێک لە هەمووشتێکدا. کەواتە «هەتا»کە وردەکارییەکی جیاکراوەی ئاخرزەمان نییە؛ مەفسەڵێکە کە هەموو نهێنییەکە لەسەری دەسووڕێتەوە، لە پێشترەوە بۆ تەواوکراو.

کلیلی دووەم گێڕانەوەیەکی ڕاستەوخۆیە: «و بە کام لە فریشتەکان هەرگیز فەرموویەتی: لە دەستەڕاستم دابنیشە، هەتا دوژمنانت دەکەمە تەختەپێ بۆ پێیەکانت؟» (عیبرانییەکان ١:١٣). هیچ فریشتەیەک ئەو بانگهێشتەی وەرنەگرت؛ تەنها کوڕەکە. و نووسەرەکە زەبوور ١١٠:١ بە تەواوی دەگێڕێتەوە — بە «هەتا»کەشەوە. ئەمە پڕمانایە: پەیمانی نوێ ئەو وشەیە وەک پاشماوەیەکی پشتگوێخراو نابینێت، بەڵکو وەک بەشێک لە خودی ئاشکراکردنەکە.

سێیەمیان مەفسەڵەکەیە لە یەک ئایەتدا. نووسەرەکە زەبوور ٨ دەگێڕێتەوە — «هەموو شتێکت خستە ژێر پێی» — و ئەنجامە لۆژیکییەکە دەردەهێنێت: ئەگەر هەموو شتێک خرابێتە ژێر دەست، هیچ شتێک جیا نەکراوەتەوە؛ بە ماف بەڕاستی هەموو شتێک لەژێر پێی مرۆڤدایە. و پاشان، لە یەک سووڕانەوەدا، بینینە ڕاستگۆکە: «بەڵام ئێستا هێشتا نابینین هەموو شتێک خرابێتە ژێر دەستی» (عیبرانییەکان ٢:٨). لەوێ گرێیەکە لە یەک هەناسەدایە: بە ماف هەموو شتێک خراوەتە ژێر دەست، لە کردەوەدا هێشتا نەبینراوە. وشە بچووکەکەی «هێشتا نا» مەفسەڵی هەموو پێشتر-و-هێشتا-ناکەیە. و نووسەرەکە چۆن بەردەوام دەبێت؟ نەک بە پاشەکشە، بەڵکو بە ڕوانینێک بۆ ئەو کەسەی کە مرۆڤی زەبوور ٨ لە ئەودا پێشتر تاجدار کراوە: «بەڵام عیسا دەبینین [...] بە شکۆ و ڕێزەوە تاجدارکراوە» (٢:٩). ئەوەی هێشتا نایبینین — هەموو شتێک خراوەتە ژێر دەست — بەوە هەڵدەگیرێت کە دەیبینین: عیسای تاجدارکراو. دڵنیایی هێشتا-ناکە لە پێشتری تاجگوزارییەکەیدایە.

کلیلی چوارەم دانیشتنەکە بە چاوەڕوانییەکەوە دەبەستێت: مەسیح «یەک قوربانی بۆ گوناهەکان پێشکەش کرد و بۆ هەمیشە لە دەستەڕاستی خودا دانیشت، و ئێستا چاوەڕوان دەبێت هەتا دوژمنانی دەکرێنە تەختەپێ بۆ پێیەکانی» (عیبرانییەکان ١٠:١٢–١٣). لێرەدا هەموو شتێک یەک دەگرێتەوە. کاری کاهینێتی تەواو کراوە — بۆیە دەتوانێت دابنیشێت؛ کاهینێک کە وەستاوە هێشتا تەواو نەبووە، بەڵام ئەم کاهینە دانیشتووە، چونکە قوربانییەکەی تەواوە. و دانیشتنەکە بێکاری نییە بەڵکو چاوەڕوانانەیە: چاوی لە ڕێگایە. دانیشتوو و چاوەڕوان، «هەتا» دوژمنانی دەبنە تەختەپێ. ئەمە دوو زەبوورەکە لە یەک ڕستەدا کورت دەکاتەوە: دانیشتنەکە، بناغە کاهینییەکەی، و چاوەڕوانی خستنە ژێر دەستی دوژمنەکان.

بە ڕاستگۆیی، بە زمانی ئاسایی. لە تەنیشت یەکتریان دابنێ، و گرێیەکە وەک یەک جوڵە دەکرێتەوە، نەک وەک دژیەکی. پێشترەکە: مەسیح هەستێنراوەتەوە، لەسەر تەخت دانراوە، لە سەرووی هەموو هێزەکانەوە، هەموو شتێک لەژێر پێیدا، لە ئەودا بەدیهێنراو و بەهۆی ئەوەوە ئاشتکراوە، دوژمنەکان لەسەر خاچ چەکدان کراون — بە ماف خاوەنی سەروەری گەردوون. هێشتا-ناکە: دەربارەی مرۆڤ عیبرانییەکان دەڵێت «هێشتا نابینین هەموو شتێک خرابێتە ژێر دەستی»، دوژمنەکان هێشتا وەستاون، مردن هێشتا حوکم دەکات، میراتەکە هێشتا نەدراوە. و لە نێوان ئەو دووانەدا یەک وشە وەستاوە — «هەتا» — کە گومان دەرنابڕێت بەڵکو ئاراستەیەکی دڵنیا: خاڵی کۆتایی هەیە، و سنوورەکە لەخۆگیراوە. دانیشتنەکە دەگۆڕێت بۆ حوکمڕانییەکی بینراو، و ناوەڕۆکی ئەو گۆڕانە خستنە ژێر دەستی دوژمنەکانە. کاتێک ئەوە تەواو دەبێت، ئەو بە ئاشکرا «دەسەڵاتدار دەبێت» — لە نێو دوژمنانیدا، بە داردەستی پاشایەتی لە سییۆنەوە، بە گۆچانە ئاسنینەکە.

و لێرەدا یەک وشەی ڕاستگۆیانە دەگونجێت. کە مەسیح پێشتر لەسەر تەخت دانیشتووە و هەموو شتێک بە ماف خراوەتە ژێر دەستی — ئەمە دەقەکە دەیسەپێنێت. کە «هێشتا نا»یەک هەیە — ئەمە دەقەکە دەیسەپێنێت. کە «هەتا»یەک هەیە کە دەگاتە دەسەڵاتێکی بینراو بەسەر دوژمنانی ژێردەستخراودا — ئەمەش دەقەکە دەیسەپێنێت. هەتا ئێرە خودی نووسراوە پیرۆزەکان، بەبێ ڕۆژژمێر. بەڵام کە ئەو دەسەڵاتە بینراوە «لە نێو دوژمنانتدا» حوکمڕانییەکی بەرجەستە و زەمینی و کاتییە — شانشینی هەزار ساڵەی ئاشکرابوون ٢٠ — ئەمە خوێندنەوەی سەرەکی ئەم کتێبەیە، نەک بەڵگەیەکی سەپێنەر. بە باشی هەڵگیراوە: زەبوور ١١٠:٢ باسی داردەستێکی پاشایەتی «لە سییۆنەوە» و دەسەڵاتدارییەک «لە نێو دوژمنانتدا» دەکات (کەواتە هێشتا دوژمن هەن، و ئەو حوکم دەکات)؛ زەبوور ٢ باسی میراتێکی زەمینی و حوکمڕانییەک بە گۆچانە ئاسنینەکە دەکات؛ ئاشکرابوون ١٩ هەمان ئەو گۆچانە ئاسنینە بە سوارە گەڕاوەکەوە دەبەستێت، دەستبەجێ بەدوایدا هەزار ساڵەکە. پارچەکان دەگونجێن. بەڵام هێشتا بیناسازییەکی لێکبەستراوە، نەک یەک دەق کە خۆی هەموو زنجیرەکە بنووسێت. خوێندنەوەی دیکە — دەسەڵاتەکە وەک لە ئێستاوە بە تەواوی ڕۆحیکراو، یان وەک هاوکات لەگەڵ دۆخی هەتاهەتاییدا — هەن، و ناڕاستگۆیی دەبێت بێدەنگیان لێ بکرێت. چوارچێوەکە جێگیرە؛ دانانی لەسەر کاتژمێری کات بە دەستی شل دەیگرین. و ئەوەی پرسیاری هەزار ساڵە بە شێوەیەکی دیکە پڕ بکاتەوە، هێشتا گرێیەکەی دەمێنێتەوە — و گرێیەکە قازانجی ئەم بەشەیە: پێشتر خراوەتە ژێر دەست، هێشتا نەک هەموو شتێک، هەتا.

قووڵبوونەوە — یەک گۆچان، سێ دەست: منداڵەکەی ئاشکرابوون ١٢

لێرەدا ساتێک بوەستە، چونکە ئەو سێ شوێنەی گۆچانە ئاسنینەکە سەیرترن لەوەی دەردەکەون. لە ١٩:١٥دا مەسیحی گەڕاوە هەڵیدەگرێت — ئەمە چاوەڕوانی دەکەیت. لە ١٢:٥دا «کوڕێک، منداڵێکی نێرینە» هەڵیدەگرێت — ئەمەش چاوەڕوانی دەکەیت، چونکە هەمووان لەوێ مەسیح دەخوێننەوە. بەڵام لە ٢:٢٦–٢٧دا خاوەن شکۆ هەمان ئەو گۆچانە دەخاتە دەستی باوەڕدارێکی ئاسایی سیاتیرا: «ئەوەی سەردەکەوێت [...] دەسەڵاتی بەسەر نەتەوەکاندا پێ دەدەم، و بە گۆچانێکی ئاسنین شوانیان دەکات [...] وەک منیش لە باوکمەوە وەرمگرتووە.» هەمان ئایەت لە زەبوور ٢، هەمان گۆچان، و سەرکەوتووێک کە وەریدەگرێت.

ئەمە بێسەرنجی نییە. ڕێسای هەموو ئەم کتێبەیە: ئەوەی بۆ سەر دەبێت، لەگەڵ جەستە هاوبەش دەکرێت. سەیریش بکە منداڵەکە بەرەو کوێ ڕادەکێشرێت — «بۆ لای خودا و بۆ لای تەختەکەی» (١٢:٥) — و پاشان دوایین بەڵێن لە حەوت بەڵێنەکەی سەرکەوتووان بخوێنەرەوە: «ئەوەی سەردەکەوێت، پێی دەدەم لەگەڵمدا لەسەر تەختەکەم دابنیشێت» (٣:٢١). دانیال ئەو دووقاتییەی پێشتر بینی: بە کوڕی مرۆڤ دەسەڵات و پاشایەتی دەدرێت (٧:١٣–١٤)، و بە «گەلی پیرۆزانی هەرەبەرز» ڕێک هەمان دەسەڵات و هەمان پاشایەتی دەدرێت (٧:٢٧). یەک گۆچان، یەک تەخت، یەک پاشایەتی — و هەر جارە دوو دەست کە دەیگرن.

و پاشان ئەو پرسیارە دێت کە دەبێت بە ڕاستگۆیی بکرێت: ئاشکرابوون ١٢ کام لەدایکبوون وێنا دەکات؟ ئەوەی بەبێ زیاتر بێتلەحم دەخوێنێتەوە، دەبێت وا دابنێت کە یۆحەنا لە نێوان ئایەتی ٥ و ئایەتی ٧دا، لە نێوان دوو وشە بچووکی «و»دا، ٢٠ سەدە بازدەدات بەبێ ئەوەی بیڵێت. ئەمە داواکارییەکی زۆرە. و خودی وشەکان ئاراستەیەکی دیکە نیشان دەدەن. ئەو ژنەی «لە ژانیدا هاوار دەکات» (١٢:٢) ئەو ژانەکێشەی ئیشایا ٢٦:١٧ـە — و لەو بەشەدا بەدوای ژانەکاندا هەستانەوە دێت: «مردووەکانت دەژینەوە» (٢٦:١٩). «کوڕێکی بوو، منداڵێکی نێرینە» ڕستەکەی ئیشایا ٦٦:٧ـە، کە کوڕەکە پێش ئەوەی ئازارەکە بێت لەدایک دەبێت. هەڵاتنی ژنەکە بۆ بیابان، کە لەوێ ڕزگار دەکرێت، لە میخا ٤:١٠دایە. و فریشتە میکائیل، کە دوو ئایەت دواتر هەڵدەستێت، لە هەموو کتێبی پیرۆزدا لە دەرەوەی دانیال و یەهودا لە هیچ شوێنێکی دیکە نایەت — و لە دانیالدا هەڵدەستێت «لە کاتی تەنگانەیەکدا کە وەک ئەو نەبووە»، دەستبەجێ بەدوایدا هەستانەوە (دانیال ١٢:١–٢). پێغەمبەران یەک لەدایکبوونی ئاخرزەمان دەناسن، و بەبێ ئیستیسنا لە دوایین تەنگانەدا داینادەنێن.

ئەمە بخەرە تەنیشت ئەو دوو شتەی ئەم کتێبە پێشتر جێگیری کردوون. کە هەستانەوە لە پەیمانی نوێدا ناوی لەدایکبوونە (کردار ١٣:٣٣؛ ئاشکرابوون ١:٥؛ بەشی ٥). و کە جەستە دەتوانێت ناوی سەرەکەی هەڵبگرێت: «ئاواش مەسیح» (یەکەم کۆرنتیۆس ١٢:١٢)، «و ئەو مەسیحە» لەگەڵ «ئەوا نەوەی ئیبراهیمن» (گەلاتیا ٣:١٦، ٢٩)، «بۆ پیاوێکی پێگەیشتوو، بۆ پێوانەی پڕی مەسیح» (ئەفەسۆس ٤:١٣؛ بەشی ٣). ئەو سێ هێڵە بخەرە سەر یەکتر، و ئەو خوێندنەوەیەی ئەم کتێبە شوێنی دەکەوێت شێوە دەگرێت. منداڵەکەی ١٢:٥ مەسیحە لە جەستەکەیدا: ئەو یەک پیاوە پێگەیشتووە، ئەو یەک نەوەیە لەگەڵ هەموو ئەوانەی هی ئەون، لەدایکبوو لەو لەدایکبوونەدا کە پێغەمبەران لە کۆتاییدا داینادەنێن، و ڕاکێشراو — harpazō، وشەکەی یەکەم سالۆنیکی ٤:١٧ — پێش ئەوەی ئازارەکە بتەقێتەوە، بۆ ئەو تەختەی بە سەرکەوتوو بەڵێن دراوە. ئەم کتێبە بە کورتی دەیدات. بە تەواوی لە لێکۆڵینەوە تایبەتەکەدا لەسەر ئاشکرابوون ١٢، ژنەکە لە بیاباندا، لە بەشی «ژانەکانی پێغەمبەران»دایە؛ نرخی ئەم خوێندنەوەیە، و ئەوەی خوێندنەوە بەرامبەرەکە دەبێت بۆی دابنێت، لە مۆدێلی پێش-قێزەونیدا هەژمار دەکرێت.

سەرەکە لەوێدا دیسان ڕاناکێشرێت؛ ئەو پێشتر لەوێیە. پێنج ئایەت دواتر ناوی «دەستنیشانکراوەکەی»ە و ئاماژە بە «خوێنی بەرخەکە» دەکرێت (١٢:١٠–١١): قوربانییەکە پێشکەش کراوە، دەستنیشانکراوەکە دانیشتووە. پۆڵس خۆی هەردوو ڕیزەکە لێک جیا دەکاتەوە — «یەکەمین بەرهەم مەسیح، پاشان ئەوانەی هی مەسیحن لە کاتی هاتنیدا» (یەکەم کۆرنتیۆس ١٥:٢٣). ئەوەی لێرەدا لەدایک دەبێت شێوە تەواوکراوەکەیە، پڕییەکە؛ بۆیە تەنها لێرەدا، و نەک پێشتر. و «پاشماوەی نەوەکەی»، کە ئەژدیهاکە پاشان جەنگی خۆی لە دژیان دەست پێدەکات (١٢:١٧)، ئەو منداڵانەن کە سییۆن دەیانبێت دوای ئەوەی ژانەکان هاتوون (ئیشایا ٦٦:٨)، «پاشماوەی برایانی ئەوان» کە دوای لەدایکبوونەکە دەگەڕێنەوە (میخا ٥:٢ LXX؛ عیبرییەکە «پاشماوەی برایانی ئەو» دەخوێنێتەوە) — پاشماوە مۆرکراوەکەی ئیسرائیل لە پێشەوە، و ئەوەی دوای ئەو ڕۆژە باوەڕ دەهێنێت.

و پاشان وشە ڕاستگۆکە، چونکە ئەم کتێبە زیاتر لەوەی دەقەکە هەڵیدەگرێت بەڵێنت پێ نادات. ئەمە خوێندنەوە باوەکە نییە. نزیکەی هەموو مێژووی لێکدانەوە لە ١٢:٥دا تەنها خودی مەسیح دەخوێنێتەوە، و دوو تایبەتمەندی بەشەکە باشتر لەگەڵ ئەو خوێندنەوەیەدا دەگونجێن: ئەژدیهاکە کە ئامادەیە منداڵەکە قووت بدات فیرعەون و هێرۆدس دەهێنێتەوە بیر، و ١٢:١٠ «دەستنیشانکراوەکەی» لە تەنیشت «برایانمان» ناودەبات، وەک ئەوەی دووان بن. هیچ کامیان یەکلاکەرەوە نین؛ هەڵنابژێرن. ئەوەی خوێندنەوەکەی دیکە هەڵدەگرێت، یەکگرتنەکەیە: ئەو گۆچانەی هاوبەش دەکرێت (٢:٢٦–٢٧)، ئەو تەختەی هاوبەش دەکرێت (٣:٢١)، پێغەمبەران کە ئەم لەدایکبوونە لە کۆتاییدا دادەنێن، دانیال کە هەمان دەسەڵات دوو جار دابەش دەکات، و پۆڵس کە جەستە بە ناوی سەرەکە ناودەبات. ئەوەی یەکێک لەو پاڵپشتانە لابدات، ئەگەرێکی دەمێنێتەوە، نەک شایەتێک؛ ئەوەی پێکەوە بیانخوێنێتەوە، شایەتێکی دەمێنێتەوە.

---

De jure تاجدارکراو، de facto چاوەڕوانکراو، لەسەر کاتژمێری خودا چەسپێنراو. خاچ بناغە یاساییەکە بوو، تەخت پێگەکەیە، «هەتا»کە کاتەکەیە — و «لە نێو دوژمنانتدا دەسەڵاتدار بە» تەواوکردنەکەیە.

---