De gruwel en de verstandigen

I. 15 Kislev

40 dagen hing er oorlog in de lucht boven Jeruzalem: ruiters van goud door de schemerhemel — eskadrons in volle wapenrusting, gevelde lansen, getrokken zwaarden, charge en tegencharge, flitsende schilden, een regen van werpsperen. Heel de stad bad dat het teken iets goeds mocht beloven.1

Het beloofde niets goeds.

De ondergang was al begonnen, en niet met een leger. Met een delegatie. Wetteloze mannen uit Israël zelf troonden velen mee met een redenering die redelijk klonk, zoals verraad altijd redelijk klinkt: laten wij een verbond sluiten met de volken om ons heen, want sinds wij ons van hen afzonderden, is ons alleen maar kwaad overkomen. Zij reisden gretig naar de koning en kregen zijn zegen. Op loopafstand van de tempel verrees een gymnasium naar Grieks model; priesterzonen van Jeruzalem lieten hun besnijdenis chirurgisch ongedaan maken. Het verbond, weggesneden uit het eigen vlees. De kroniek vonnist in één zin: zij verkochten zichzelf om kwaad te doen.2

De koning heette Antiochus, bijgenaamd Epifanes; de kroniek noemt hem bij zijn ware naam: een zondige wortel. In 169 kwam hij terug uit Egypte, boog af naar Jeruzalem en ging het heiligdom binnen — in hoogmoed, zegt de tekst — met als gids de hogepriester Menelaüs, verrader van de wetten en van zijn eigen land.3

Naar buiten gaat het gouden altaar. De zevenarmige luchter, het eeuwige licht, horizontaal op soldatenschouders. De tafel van de toonbroden, de bekers, de schalen, de gouden wierookpannen. Het voorhangsel. De kronen, de gouden sierlijst van de gevel — hij schilde het goud van het huis zoals je schors van een boom schilt. Zelfs de verborgen schatkamers vond hij. 1.800 talenten droeg hij weg; hij pleegde moorden, sprak enorme woorden en vertrok in de waan dat hij het land bevaarbaar kon maken en de zee beloopbaar, zo hoog was zijn hart gestegen.3

Achter hem bleef een klaaglied hangen: heel Israël rouwde, in elke woonplaats; leiders en oudsten kreunden; meisjes en jonge mannen kwijnden weg, de schoonheid van de vrouwen verwelkte. Elke bruidegom hief een klaagzang aan; zij die in de bruidskamer zat, zat er in rouw. Het land beefde om zijn bewoners; heel het huis van Jakob was met schaamte bekleed.4

Twee jaar later stuurde de koning een belastingambtenaar met een grote troepenmacht. Vredeswoorden aan de poort; men geloofde hem. Toen viel hij aan. Wat volgde, staat in de tweede kroniek met de kilte van een grootboek: iedereen neerhouwen, ook wie de huizen in vluchtte; jong en oud, jongens, vrouwen en kinderen, meisjes en zuigelingen; binnen drie dagen 80.000 mensen weg — 40.000 gedood in man-tegen-mangevechten, evenveel verkocht als slaaf.5 De stad verbrand, de muren neergehaald. Boven het tempelplein verrees de Akra, een vestingwerk vol vreemde soldaten, met in de kroniek een onvergetelijke naam: een hinderlaag tegen het heiligdom, een boosaardige tegenstander voor Israël, dag in dag uit. Het heiligdom lag verlaten als een woestijn; de feesten sloegen om in rouw, de sabbatten in schande.6

In diezelfde dagen glipte een man met ongeveer negen metgezellen de bergen in en leefde als de wilde dieren, op wat er in het wild groeide, om zich aan geen onreinheid te bezoedelen. Zijn naam was Judas. 10 man en wat wortels: daar zit alles in wat komen gaat.7

Toen kwam het bevel, erger dan het zwaard: het zwaard raakt het lichaam, het bevel richtte zich op de ziel. De koning schreef aan zijn hele rijk dat allen één volk moesten worden en ieder zijn eigen gebruiken moest opgeven. Boden droegen de brieven stad voor stad naar Judea: brandoffers gestaakt, sabbat en feesten ontwijd, altaren en tempels voor de afgoden, zwijnen en onreine dieren geofferd, de zonen onbesneden — alles met één doel, het staat er letterlijk: dat zij de wet zouden vergeten. De slotzin, kort als een valbijl: wie niet gehoorzaamt, sterft. Er kwamen inspecteurs, met lijsten, stad voor stad. Velen sloten zich aan, ieder die de wet verliet. De rest sijpelde weg, ondergronds, naar elke schuilplaats die er te vinden was.8

En toen, op de 15e Kislev van het jaar 167 voor onze jaartelling, gebeurde op het tempelplein datgene waarvoor de taal maar één uitdrukking heeft — en die uitdrukking bestond al. Op het brandofferaltaar, waarop eeuwenlang niets was geofferd dan wat de wet gebood, bouwden vreemde handen een tweede altaar. Een parasiet van steen, boven op het heilige. De kroniekschrijver verzint niets nieuws; hij grijpt naar de oude profeet: zij bouwden de gruwel die verwoesting brengt op het altaar. 10 dagen later, op de 25e, steeg de eerste rook op van het altaar-op-het-altaar. De tempel kreeg een nieuwe naam: heiligdom van de Olympische Zeus. Wierook brandde in deuropeningen en op straten — godslastering als huisstijl. Binnen de heilige omheining vermaakten de bezetters zich met hoeren; het altaar lag bedekt met offervlees dat de wet verafschuwt; geen sabbat meer, geen feest van de vaderen, zelfs niet meer hardop erkennen dat je een Jood wás. Op de maandelijkse verjaardag van de koning werd het volk naar de offers gedreven; op het Dionysusfeest liep het mee in de processie, met klimop bekranst. Vernedering als straattheater.9

De boekrollen van de wet werden opgespoord. Wat de soldaten vonden, scheurden zij aan stukken en verbrandden zij — perkament dat zwart omkrult, letters die nog één keer oplichten voor ze vergaan. En wie een boekrol van het verbond in huis had, of nog vasthield aan de wet, was volgens het koninklijke vonnis een dode.11

En omdat een tirannie nooit ophoudt bij de mannen, kwam zij bij de moeders. De vrouwen die hun kinderen hadden laten besnijden, werden ter dood gebracht, met hun gezinnen en met wie de besnijdenis had verricht — de zuigelingen hingen zij aan de hals van hun moeders. Twee van hen werden door de stad gevoerd, kinderen aan de borst, en van de muur geworpen, voorover. Anderen, in de spelonken bijeen om in het geheim de zevende dag te vieren, werden verraden en levend verbrand; hun eerbied voor die allerheiligste dag hield hen van verdediging af. Vuur en rook uit de rotsspleten. Gezang dat overgaat in stilte.12

Maar de kroniek eindigt haar zwartste hoofdstuk niet in het zwart. Er staat: velen in Israël bleven overeind, in hun hart vastbesloten niets onreins te eten. Zij verkozen te sterven, om zich niet te verontreinigen en het heilige verbond niet te ontwijden. En zij stierven ook. En er kwam een zeer grote toorn over Israël.13

Dit is de duisternis waarin dit boek begint. Geen idee van duisternis, geen theologie van het kwaad — deze duisternis, met een datum, een geur en het geluid van vallende lichamen. Wie de verstandigen wil kennen, moet weten waaruit zij zijn opgestaan.

II. Het volk dat zijn God kent

Want zij stonden op. Dat is het wonder dat de kroniek niet verklaart, alleen vertelt. In een land waar het bezit van de wet een doodvonnis was, gingen mensen de wet onderwijzen.

De profeet had hen bijna 400 jaar eerder al gezien en hun één naam gegeven. Maskilim. De verstandigen. In dezelfde adem hun daad, en de prijs:

"De verstandigen van het volk zullen de velen doen verstaan — en zij zullen struikelen door zwaard en door vlam, door gevangenschap en door beroving, dagenlang."14

Doen verstaan, en struikelen. In de grondtekst staan die twee naast elkaar, verbonden door niets dan het kale voegwoord. Geen bescherming beloofd. Geen ontsnappingsroute, geen leger dat op tijd komt. Een leraar, een leerling, een zwaard dat nadert — en de leraar blijft staan waar hij staat.

Wie waren zij? De kronieken noemen hen met een echo van Daniëls naam: de Chasidim, de getrouwen — "een vergadering van getrouwen, sterke mannen uit Israël, ieder die zich vrijwillig gaf voor de wet."15 Niet: wie werd opgeroepen. Niet: wie werd betaald. Wie zich vrijwillig gaf — wetend wat het kostte.

De kroniek houdt stil bij twee van hen — niet om te informeren, maar om te breken en weer op te richten.

De oude man. Eleazar, vooraanstaand schriftgeleerde, hoogbejaard, een gezicht dat het volk kende en eerbiedigde. Zij dwongen zijn mond open en duwden er zwijnenvlees in. Hij spuugde het uit — en liep, uit eigen beweging, zegt de tekst, naar het folterblok, zoals mensen behoren te lopen die de moed hebben te weigeren wat niet geproefd mag worden, zelfs niet uit liefde voor het leven. De beambten van het offer, oude bekenden, boden hem apart een uitweg: laat vlees brengen dat je wél mag eten, doe alsof, niemand hoeft het te weten. Blijf leven. Hij antwoordde: zo'n toneelspel is mijn leeftijd onwaardig — jongeren zouden denken dat Eleazar, 90 jaar oud, is overgestapt naar een vreemde godsdienst, en door mijn veinzerij, om een handjevol dagen, raken zíj de weg kwijt. En al ontloop ik de straf van mensen, de handen van de Almachtige ontloop ik niet, levend noch dood. Daarom sta ik nu manmoedig mijn leven af en laat ik de jongeren een voorbeeld na: hoe je bereidwillig en nobel sterft voor de eerbiedwaardige en heilige wetten.

Toen ging hij zonder omweg naar het folterblok. Op de rand van de dood, onder de slagen, kreunde hij hardop: "Voor de Heer, Die de heilige kennis heeft, is het duidelijk dat ik aan de dood had kunnen ontkomen. Naar het lichaam verdraag ik onder deze geseling verschrikkelijke pijnen — maar in mijn ziel lijd ik ze met vreugde, omdat ik ontzag voor Hem heb." Zo stierf hij, en liet een voorbeeld van adel na en een gedenkteken van moed, niet alleen voor de jongeren maar voor de overgrote meerderheid van zijn volk.16

Op het blok onderwees hij. Stervend deed hij wat de profeet van de verstandigen had gezegd: hij deed de velen verstaan — en hij struikelde. De leerstoel was verplaatst naar de martelplaats, en de les ging door.

De moeder en haar zeven zonen. Dit is het hart van de duisternis, en het hart van het licht. Zeven broers, met hun moeder opgepakt, onder zweep en riem gedwongen zwijnenvlees te eten. Eén nam het woord voor allen: "Wat wil je van ons vragen en van ons leren? Wij staan klaar om te sterven, liever dan de wetten van onze vaderen te overtreden." De koning ontstak in razernij: pannen en ketels heet stoken. Ze waren meteen heet. De woordvoerder de tong uitgesneden, de hoofdhuid afgestroopt, handen en voeten afgehakt — zijn broers en moeder keken toe, want ook dat was bevel. En toen de jongen volkomen hulpeloos was, liet de koning hem naar het vuur brengen, nog ademend, en bakken in een pan.

De rook uit de pan verspreidde zich wijd.

En in die rook — dit staat er — moedigden de broers en hun moeder elkaar aan om nobel te sterven: "De Heer God ziet toe, en in waarheid ontfermt Hij zich over ons."17

De tweede. Zij stroopten hem de huid van het hoofd, met haar en al, en vroegen: eet je, of moet het lichaam eraan, lid voor lid? Met zijn laatste adem, tegen de koning: "Jij misdadiger. Jij stuurt ons weg uit het tegenwoordige leven — maar de Koning van de wereld zal ons, omdat wij voor Zijn wetten sterven, opwekken tot een eeuwige vernieuwing van leven." De derde stak, toen ze erom vroegen, meteen zijn tong uit en strekte onverschrokken zijn handen ernaast: "Uit de hemel heb ik ze gekregen, en om Zijn wetten doe ik er afstand van, en van Hem hoop ik ze terug te krijgen." De koning en zijn gevolg stonden versteld: de jongen telde zijn pijnen voor niets. De vierde, vlak voor het einde, draaide de deur op slot achter zijn beul: "Sterven door mensenhanden en dan hopen op God, dat Hij je weer opwekt — dat is te verkiezen. Maar voor jou: geen opstanding ten leven." De vijfde: "Denk niet dat God ons volk heeft losgelaten." De zesde: "Denk niet dat jij ongestraft blijft, nu je oorlog probeert te voeren tegen God."18

En de moeder. De kroniek onderbreekt zichzelf voor haar, alsof de verteller zijn pen neerlegt en opstaat: bovenal bewonderenswaardig, een eervolle gedachtenis waard. Zij zag haar zeven zonen omkomen binnen één dag en droeg het welgemoed, om de hoop die zij op de Heer had. Zij sprak elk van hen moed in, in de taal van de vaderen — die de beulen niet verstonden; zelfs haar troost was verzet — en vol nobele geest wette zij haar vrouwelijke overwegingen aan een mannelijke moed: "Ik weet niet hoe jullie in mijn schoot zijn verschenen. Ik ben het niet die jullie de adem en het leven heeft gegeven; ik heb de elementen waaruit ieder van jullie bestaat niet geordend. Daarom zal de Schepper van de wereld, Die het begin van de mens heeft gevormd en van alle dingen de oorsprong heeft bedacht, jullie in Zijn ontferming de adem en het leven teruggeven — omdat jullie jezelf nu wegcijferen voor Zijn wetten."19

Toen bleef de jongste over. De koning — een wereldrijk tegenover één kind — begon te smeken. Onder ede beloofde hij hem rijk en benijdenswaardig te maken als hij de wegen van zijn vaderen losliet. De jongen luisterde niet. Dus riep hij de moeder erbij: praat jij hem om, red je jongste. Zij boog zich naar haar kind en sprak, in de moedertaal, met openlijke spot voor de tiran: "Mijn zoon, heb medelijden met mij. Negen maanden heb ik je in mijn schoot gedragen en drie jaar heb ik je gevoed. Ik smeek je, kind: kijk naar de hemel en de aarde en alles wat daarin is, en besef dat God ze niet gemaakt heeft uit dingen die er al waren. Wees niet bang voor deze slachter. Toon je je broers waardig, en aanvaard de dood — dan krijg ik jou, in de ontferming van God, samen met je broers terug."

Zij was nog niet uitgesproken of de jongen zei: "Waar wachten jullie op? Ik gehoorzaam het bevel van de koning niet; ik gehoorzaam het bevel van de wet die aan onze vaderen door Mozes is gegeven." De koning, buiten zichzelf omdat een stervend kind hem bespotte, deed hem erger aan dan alle anderen. Zo stierf hij, ongebroken, met zijn hele vertrouwen op de Heer.

En dan de kaalste zin van heel het corpus, zeven doden lang uitgesteld: "Als laatste van allen stierf de moeder, na haar zonen."20

III. De heilige woede

Er is een moment waarop lijden omslaat in iets anders, en de kroniek weet de plaats en bijna het uur.

Modeïn. Een oude priester, Mattatias, met zijn zonen. De verwoesting van Jeruzalem had hij al beweend met een klaagzang die eindigt op de bodem: Waarom ben ik geboren om dit te zien — de ondergang van mijn volk, de ondergang van de heilige stad? Haar zuigelingen zijn vermoord in haar straten, haar jonge mannen door het zwaard van de vijand. Waarom zouden wij nog leven? Hij en zijn zonen scheurden hun kleren, deden rouwgewaden aan en rouwden luid.21

Dan komen de beambten van de koning het dorp binnen om tot offeren te dwingen; er staat al een altaar klaar. Zij kennen het protocol van de verleiding: begin bij de aanzienlijkste. "Jij bent hier een leider, geëerd en groot in deze stad, gesteund door zonen en broers. Kom jij als eerste naar voren en doe wat de koning beveelt — dan word jij met je zonen gerekend tot de vrienden van de koning, en jullie worden geëerd met zilver en goud en veel geschenken."

Mattatias antwoordt met luide stem, zodat het hele dorp het hoort: "Al gehoorzamen alle volken in het rijk van de koning hem, al valt ieder van zijn vaderlijke godsdienst af — ík en mijn zonen en mijn broers zullen wandelen in het verbond van onze vaderen. Het zij verre van ons de wet en de voorschriften te verlaten. Naar de woorden van de koning zullen wij niet luisteren, om van onze eredienst af te wijken naar rechts of naar links."

Hij is nog niet uitgesproken of er stapt, voor het oog van allen, een Judeeër naar voren om te offeren, zoals de koning beveelt.

Mattatias ziet het. De tekst registreert het met een precisie die 22 eeuwen later nog schokt: zijn ijver ontbrandde, en zijn nieren beefden — de zetel van het diepste gevoel. Hij liet zijn toorn opstijgen zoals het recht het wilde, rende toe en slachtte de man op het altaar — het werkwoord is het slachtwoord van de offerdienst, alsof het altaar die dag zijn eerste geldige offer kreeg. Daarna doodde hij de koninklijke beambte die tot offeren dwong, en brak het altaar af. Zo brandde hij van ijver voor de wet, zoals Pinehas tegen Zimri.

En dan gaat hij door de stad, en zijn roep is de geboorteakte van de opstand: "Ieder die ijvert voor de wet en het verbond overeind houdt — trek uit, achter mij aan!" Hij vluchtte met zijn zonen de bergen in; alles wat zij bezaten, lieten zij achter in de stad.22

Een dorpspriester met bebloede handen, en een rijk dat begint te kantelen. De koning die dacht dat hij over land kon zeilen en over zee kon lopen — hij weet het alleen nog niet.

Niet iedereen vluchtte om te vechten. Velen die gerechtigheid zochten, daalden af naar de woestijn, met zonen, vrouwen en vee. Ze werden achtervolgd, ingehaald, op de sabbatdag voor het gevecht gesteld. "Kom naar buiten, doe wat de koning zegt, en jullie blijven leven." Zij antwoordden: "Wij komen niet naar buiten en wij doen niet wat de koning zegt; wij ontwijden de sabbatdag niet." De vijand viel meteen aan. En zij antwoordden niet, wierpen niet één steen terug, blokkeerden zelfs hun schuilplaatsen niet: "Laten wij allen sterven in onze onschuld; hemel en aarde getuigen over ons dat jullie ons onrechtvaardig ombrengen." Zo werden zij afgeslacht op de sabbat, met vrouwen en kinderen en vee, 1.000 mensen.23

1.000 doden in sabbatsstilte. De levenden trokken de enige conclusie die de doden hun nog konden geven: als wij allemaal doen wat onze broeders deden, roeien zij ons in korte tijd uit. Diezelfde dag besloten zij: wie ons op de sabbat aanvalt, tegen hem vechten wij terug — wij sterven niet allemaal zoals onze broeders in hun schuilplaatsen. Toen voegde zich bij hen die vergadering van getrouwen, de Chasidim, sterke mannen uit Israël, ieder die zich vrijwillig gaf voor de wet — en al wie de onheilen ontvluchtte, sloot zich aan tot versterking. Zij organiseerden een strijdmacht, braken de altaren af, besneden met kracht de onbesneden jongens binnen Israëls grenzen, joegen op de hoogmoedigen en ontrukten de wet aan de hand van de heidenen en de koningen.24 De vroomheid had spierkracht gekregen.

En toen kwam de leeuw. Mattatias' zoon Judas, bijgenaamd Makkabeüs, nam het bevel over, en de lofzang van de kroniek klinkt als de trom voor de slag: als een reus gordde hij zijn borstpantser aan; hij was als een leeuw in zijn daden, als een leeuwenwelp die brult boven zijn prooi. Hij spoorde de wettelozen op en joeg ze na; wie zijn volk kwelden, verbrandde hij; de wettelozen kropen weg van angst, en de bevrijding gedijde in zijn hand. Hij maakte koningen bitter, maar Jakob verheugde zich over zijn daden, en zijn gedachtenis is gezegend, voor altijd.25

Met een handvol tegen legers. Toen zijn mannen bij Bet-Choron verbleekten voor de overmacht, gaf hij hun de rekensom van de hemel: voor velen is het makkelijk door weinigen te worden omsingeld; de overwinning hangt niet af van de grootte van het leger — kracht komt uit de hemel. En elders die andere zin, van een man die alles al heeft weggegeven: beter te sterven in de strijd dan toe te zien bij de rampen van ons volk en het heiligdom.26 Jeruzalem lag er intussen bij, onbewoond als een woestijn; het heiligdom vertrapt; fluit en harp zwegen.

Dit is wat de profeet bijna 400 jaar tevoren "een kleine hulp" had genoemd: wanneer zij struikelen, zullen zij geholpen worden met een kleine hulp. Geen verlossing — een hand onder de elleboog van een struikelend volk, genoeg om door te gaan tot de vastgestelde tijd.27

En toen sloeg de geschiedenis een rijm die geen mens zo had kunnen componeren. "Kijk," zei Judas tegen zijn broers, "onze vijanden zijn verpletterd; laten wij opgaan om het heiligdom te reinigen en opnieuw in te wijden." Het leger klom de berg Sion op — gepantserde mannen, veteranen — en zag het heiligdom verlaten: het altaar ontwijd, de poorten verbrand, in de voorhoven struikgewas als in een bosschage, als op een berghelling; de priesterkamers puinhopen. Zij scheurden hun kleren, jammerden luid, strooiden as over zich heen, vielen met hun gezicht op de grond, en op het signaal van de trompetten schreeuwden zij naar de hemel.

Toen gingen ze aan het werk. Onberispelijke priesters, mannen die de wet liefhadden, droegen de stenen van de verontreiniging weg naar een onreine plaats. En het ontwijde brandofferaltaar? Ze braken het af — en deden toen iets waarvoor je stil wordt, midden in hun triomf: ze borgen de stenen op, op de tempelberg, totdat er een profeet zou komen die zou zeggen wat ermee moest. Een volk dat zojuist een wereldrijk heeft teruggeslagen, en zijn eigen oordeel niet vertrouwt over een stapel stenen. Daarna een nieuw altaar van ongehouwen stenen, zoals de wet het zegt; nieuw heilig gerei; luchter, reukofferaltaar en tafel de tempel binnen — en de lampen aangestoken, en die gaven licht in de tempel.28

Vroeg in de morgen van de 25e dag van de negende maand, Kislev, in 164, brachten zij offers naar de wet op het nieuwe brandofferaltaar. Op het tijdstip, op de dág waarop de heidenen het hadden ontwijd, precies dáárop werd het opnieuw ingewijd, met liederen en citers en harpen en cimbalen. Heel het volk viel op zijn aangezicht en aanbad en prees de Hemel Die hun weg had doen slagen. Acht dagen vierden zij de inwijding; er was zeer grote vreugde onder het volk, en de smaad van de heidenen was weggenomen. Judas en zijn broers en heel de gemeente van Israël stelden vast dat deze dagen elk jaar gevierd zouden worden, acht dagen vanaf de 25e Kislev, met blijdschap en vreugde.29 Het feest heet tot vandaag Chanoeka: inwijding. Cimbalen waar stilte was. Licht in het huis dat een woestijn was geweest.

Drie jaar had de gruwel op het altaar gestaan. En het nieuwe vuur brandde op de verjaardag van haar eerste rook, dag op dag — alsof de geschiedenis zelf de spot niet kon laten.

Zo eindigt de eerste vervulling. Een volmaakte boog: duisternis, loutering, strijd, overwinning. Je zou het boek hier kunnen dichtslaan: dit was het, dit is wat Daniël zag.

Maar de zin sluit niet.

IV. De zin die niet sluit

Terug naar Daniël, naar het vers over het struikelen van de verstandigen — dit keer voluit:

"Van de verstandigen zullen er struikelen — om onder hen te louteren en te reinigen en wit te maken, tot de tijd van het einde; want het wacht nog tot de vastgestelde tijd."30

Tot de tijd van het einde. De crisis onder Antiochus liep af in 164: tempel heringewijd, leeuw gebruld, lampen aan. Maar de zin van de profeet reikt daaroverheen: de loutering loopt niet tot de dood van Antiochus, zij loopt "tot de tijd van het einde". In dit ene vers tikt een klok die verder gaat dan de gebeurtenis die hem opwond.

Geen vertaaltoeval. In de grondtekst staan drie tijdwoorden naast elkaar — עֵת, "tijd"; קֵץ, "einde"; מוֹעֵד, "de vastgestelde tijd" — nergens anders in het visioen staan ze alle drie in één vers.31 Alsof de tekst, precies waar hij over het struikelen van de verstandigen spreekt, zijn vizier omhoogdraait naar een verte voorbij de tweede eeuw voor onze jaartelling.

Eén vers verder kantelt er iets. De koning van de voorafgaande verzen was Antiochus — vers voor vers na te lopen: de verachtelijke, de woede tegen het heilige verbond, het geheul met de verlaters ervan, het gestaakte dagelijkse offer, de gruwel. Maar de koning van vers 36 groeit uit zijn maat. Hij doet wat hij wil; hij verheft zich en maakt zich groot boven elke god, tegen de God van de goden spreekt hij ongehoorde dingen; op de goden van zijn vaderen slaat hij geen acht, op geen enkele god, want boven alles maakt hij zich groot.32 En even later valt opnieuw, als een klokslag, de formule: in de tijd van het einde. De telescoop, die scherp stond op Jeruzalem in 167, is gaan schuiven. Wat er in de lens groter en groter wordt, is geen Seleucidische vorst meer.

Het is iets dat nog moet komen.

Maar wie zegt dat zo gelezen mag worden? Dat een vervulde profetie opnieuw open kan staan? Daarvoor is nogal wat gezag nodig.

Het is er.

V. De Olijfberg — de lens kantelt

200 jaar later, op de helling van de Olijfberg, tegenover de tempel die Herodes intussen had herbouwd, zit een kring leerlingen rond hun Rabbi, en zij vragen naar het einde. Om dat einde te beschrijven kiest Jezus uit heel Daniël precies dat ene woord — het woord van de 15e Kislev, al vervuld, weggebroken, afgehandeld, twee eeuwen geschiedenis:

"Wanneer jullie dan de gruwel die verwoesting brengt, waarover gesproken is door de profeet Daniël, zien staan op de heilige plaats — laat wie dit leest, het verstaan — laten dan wie in Judea zijn, vluchten naar de bergen."33

De gruwel stónd er al, in 167. De Makkabeeën hadden haar weggebroken in 164. Geschiedenis, en geen jonge geschiedenis. En toch spreekt Jezus over haar als over iets dat Zijn hoorders nog zullen zien. Hij tilt de vervulde profetie op en zet haar terug in de toekomst. Met gezag doet Hij wat de telescoop van Daniël 11 al deed: Antiochus' gruwel is het voorspel; het eigenlijke stuk moet nog beginnen.

En dan de tussenzin, door vertalers vaak tussen streepjes gezet alsof het een terzijde is: laat wie dit leest, het verstaan. In het Grieks: ὁ ἀναγινώσκων νοείτω. Dat werkwoord — νοέω, verstaan, doorzien — is in de Griekse Daniël het woord van de verstandigen zelf: "geen van de goddelozen zal verstaan, maar de verstandigen zullen verstaan."34 In één adem roept Jezus de gruwel op én de lezer die haar doorziet. Hij zegt niet alleen: het komt terug. Hij zegt: er zal dan iemand zijn die leest en verstaat. Een verstandige, in de dagen van het einde. De rol van Eleazar en de moeder is niet gearchiveerd. Er staat een vacature open.

Daar kantelt de lens helemaal. Wat aan de verre kant scherp komt te staan, is een tafereel waarnaast de gruwel van Antiochus eruitziet als wat zij was: de maquette.

Want er komt een mens die zich verheft boven al wat God heet — de mens van de wetteloosheid, die zich neerzet in de tempel van God en zichzelf vertoont als god.35 Er komt een beest op uit de zee, samengesteld uit alle roofdieren die Daniël uit die zee zag klimmen, met een mond vol grote woorden en godslasteringen, macht voor 42 maanden, en het is hem gegeven oorlog te voeren tegen de heiligen en hen te overwinnen. En een tweede beest, uit de aarde, met twee horens als een lam en een stem als een draak — de valse leraar, tegenbeeld van de verstandige — dat grote tekenen doet, de bewoners van de aarde misleidt, en maakt dat allen, kleinen en groten, rijken en armen, vrijen en slaven, een merkteken krijgen op rechterhand of voorhoofd, en dat niemand kan kopen of verkopen behalve wie het merkteken heeft: de naam van het beest of het getal van zijn naam. Hier is de wijsheid. Wie verstand heeft, moet het getal van het beest berekenen, want het is het getal van een mens — 666.36

Het is 167 voor de jaartelling, uitvergroot tot de maat van de bewoonde wereld. De gruwel op de heilige plaats — opnieuw. Eén rijk, één volk, één cultus — opnieuw, nu met een teken in het vlees in plaats van een edict aan de stadspoort. De inspecteurs met hun lijsten — opnieuw, maar de lijst is nu de markt zelf: wie niet meedoet, koopt niet en verkoopt niet. De gladde verleiding van binnenuit — opnieuw. De verstandigen die de velen doen verstaan en struikelen — opnieuw. En de loutering "tot de tijd van het einde" — nu ten volle, tot op de bodem.

Toen was het één land, drie jaar, één tiran met een sterfdatum. Straks is het de aarde.

En zoals het beeld in 164 stilhield bij de lampen die weer licht gaven in het huis, zo snijdt de Openbaring meteen na het merkteken over naar het tegenbeeld: en ik zag, en zie, het Lam stond op de berg Sion, en met Hem 144.000, die de naam van Zijn Vader geschreven dragen op hun voorhoofden.37 Zij zijn het antwoord op het merkteken. Het beest brandmerkt voorhoofden — een rijk dat harten niet winnen kan, moet huid stempelen; zij dragen op datzelfde voorhoofd een Naam, omdat zij Iemand toebehoren. Zij zingen een nieuw lied dat niemand anders kan leren. Zij volgen het Lam waar het ook heengaat.

Over hen gaat dit boek. Geen idee, geen symbool zonder adres — een volk. Hoe de verstandigen van Daniël en de verzegelden van de Openbaring zich tot elkaar verhouden, krijgt verderop zijn eigen rechtszaak. Maar dit staat vanaf de eerste bladzijde vast: zij komen uit de vuurproef. Zij zijn de erfgenamen van Eleazar op het folterblok en van de moeder bij de pan. De voorhoede in de vuurproef — de verstandigen, die de velen doen verstaan, en struikelen, en zullen stralen als de sterren, voor eeuwig en altijd.

Voor wie dit leest in die dagen.

Als je dit leest terwijl de gruwel er weer staat — als het teken wordt aangeboden en het kopen en verkopen voor jou is afgesneden, en je 's nachts wakker ligt met de vraag of je dit volhoudt — weet dan dit: je bent niet de eerste. Er was een oude man die met één klein toneelstukje had kunnen blijven leven, en die weigerde, omdat jongeren toekeken. Er was een moeder die op één dag zeven zonen zag sterven en de jongste toefluisterde, in de taal die de beulen niet verstonden: wees niet bang voor deze slachter. Zij zagen wat jij ziet. Zij hielden vast. En de Schepper van de wereld, Die hun de adem en het leven gaf, heeft beloofd die terug te geven. De gruwel is oud, en zij is nog altijd elke keer weggebroken; na elke 15e Kislev is er een 25e gekomen. Lees dus, en versta. Daarvoor word je hier een verstandige genoemd.