Dit zijn de bronnen en edities die dit standaardwerk primair dan wel vergelijkend heeft gebruikt, zoals vastgelegd in het apparaat en in de geverifieerde dossiers (04 Griekse brontekst, 06 Qumran, 12 receptie, 22 Makkabeeën). Exacte uitgaven, jaartallen en editienummers die niet in de dossiers stonden, worden door de auteur aangevuld; waar zo'n detail in de bronbestanden ontbreekt, is dat hieronder weggelaten of met "[nader te bepalen]" gemarkeerd.
1. Grondtekst-edities
Hebreeuws-Aramees
- Westminster Leningrad Codex (WLC) / Open Scriptures Hebrew Bible (OSHB) — de Hebreeuws-Aramese grondtekst waarop de concordantie-tellingen staan (apparaat, masterconcordantie-kopnoot; dossiers 04 en 12). In dossier 04 rechtstreeks in beeld gehad via Studylight voor Dan 11:32 en 12:3; overige Hebreeuwse lemmata uit de opdrachttekst, niet zelfstandig geverifieerd.
Grieks Nieuwe Testament (Openbaring, Mattheüs)
- Scrivener, Textus Receptus (1894) — de Griekse grondtekst voor Openbaring en Mattheüs 13:43; het boek volgt de TR (apparaat §1B en tekstkritische kanttekeningen; dossier 12, bestand `scrivener_tr` RE.SCV / MT.SCV). Het jaartal 1894 volgens opgave van de auteur. - Nestle-Aland 28 (NA28) / Editio Critica Maior (ECM) — kritische tekst, vergelijkend gebruikt bij de vier tekstkritische kanttekeningen (Op 12:12; 13:6; 14:1; 17:8); voor het volledige handschriftenapparaat blijft de gedrukte NA28/ECM de eindautoriteit (apparaat, tekstkritische noot; dossier 12). - Westcott-Hort — als kritische tegentekst ("Nestle/Westcott-Hort") waartegen de TR-lezingen zijn gecontroleerd (apparaat, tekstkritische noot).
Daniël in het Grieks — Old Greek (OG) en Theodotion (θ′)
- Old Greek (OG) Daniël — geraadpleegd in de Rahlfs-Hanhart-tekst (in Daniël hoofdzakelijk op Codex 88 / Syro-Hexapla gebaseerd), via die-bibel.de (boekcode DAG) en de greekdoc-polyglot (kolom "Old Greek") (dossier 04). - Theodotion (θ′) Daniël — geraadpleegd via Blue Letter Bible ("LXX" Daniël = θ′) en de greekdoc-polyglot (kolom "Theodotion"), CCAT-afhankelijke tekst; secundair via Studylight (dossier 04). In dossier 22 tevens de Theodotion-kolom van Daniël 11-12 via New Advent. - NETS (New English Translation of the Septuagint), Daniël-deel — vergelijkend genoemd (NETS-OG volgt Munnich/Göttingen incl. Papyrus 967; NETS-TH volgt Ziegler); de weergave van Dan 11-12 zelf is niet ingezien (dossier 04).
2. Tweede-Tempel- en Qumran-bronnen
Gebruikte teksten (handschriftsigla)
- 1QS (Gemeenschapsregel / Community Rule) — de maskil als ambt (kol. III, IX, X-XI). - 1QM (Oorlogsrol / War Scroll, kol. I-XIX) — het getelde, per stam georganiseerde eindtijd-leger. - CD (Damascusgeschrift, o.a. 12:20-21; 13:22; CD-B 20) — het reglement "voor de maskil". - 1QSb / 1Q28b (Zegenspreukenrol, 5:20). - 4Q174 (Florilegium / Eschatologisch Midrasch) — "de tijd van de loutering die komt", met Daniël 11-12 bij name (Dan 11:32; 12:10). - Songs of the Sabbath Sacrifice (4Q400-407; 11Q17; Masada), elk lied met maskil-opschrift. - Songs of the Sage (4Q510-511). - Hodayot (1QHa) en 4Q298 — maskil-opschriften (in de sweep niet zelf ingezien). - 11Q13 (11QMelchizedek11QMelchizedek— Qumran-tekst (±100 v.Chr.) die Daniëls 49) en 4Q246 (Aramese "Daniël"-Apocalyps) — Daniël-receptie. - Daniël-handschriften uit Qumran: 1Q71 (1QDan-a); 1Q72 (1QDan-b); 4Q112-116 (4QDan-a–e); 6Q7 (pap6QDan).
Gebruikte vertalingen
- G. Vermes, Engelse vertaling van de Dode-Zeerollen (editie aangehaald als 1997) — primair gelezen voor 1QS (kol. I-XI), 1QSb 5:20 en 4Q174 (dossier 06). - Wise – Abegg – Cook, The Dead Sea Scrolls: A New Translation (1996) — voor 1QM (kol. I-XIX) en de Songs of the Sage (4Q510-511) (dossier 06). - C. Newsom, vertaling van de Songs of the Sabbath Sacrifice (4Q403 1 i 30 e.v.) (dossier 06). - F. García Martínez (editie aangehaald als 1996) — meegewogen bij 11Q13 en 4Q246, via de compilatie-verwijzingen (dossier 06). - Duitse CD-vertaling op qumran.org (vertaler op de pagina niet vermeld) — voor CD 12:20-21 en CD-B 20:17-20 (dossier 06).
Kritische edities (bibliografisch genoemd; niet zelf ingezien)
- DJD V (J.M. Allegro) — 4Q174. - DJD VII (M. Baillet) — 4Q510-511. - DJD XVI (E. Ulrich) — 4QDaniël. - DJD XL (H. Stegemann – E. Schuller) — 1QHa. - A. Steudel, Der Midrasch zur Eschatologie (STDJ 13, 1994) — editie van 4Q174/Florilegium. - J. Duhaime, editie van 1QM — "[nader te bepalen]" (alleen als editie genoemd, geen verdere gegevens).
Aangehaalde studies
- C. Newsom, "The Sage in the Literature of Qumran: The Functions of the Maśkil" (1990). - R. Hawley, "On Maśkîl in the Judean Desert Documents", Henoch 28 (2006) 43-77. - J. Angel, "Maskil, Community, and Religious Experience in the Songs of the Sage", Dead Sea Discoveries 19 (2012). - P. Flint, "The Daniel Tradition at Qumran". - R. Carlson, "A Structure for the End of the World: 4QFlorilegium and the 'Latter Days' in Early Jewish Tradition", Word & World 40/3 (2020) 246-254. - B. Brown, "Songs of the Sage (4Q510, 4Q511)", Database of Religious History (2024). - R. Beckwith, Revue de Qumran 10 (1980) 179-80 en 10 (1981) 523-25.
3. Vroegjoodse en rabbijnse receptie (van Daniël 12:3)
Vroegjoods / apocalyptisch en sapientieel
- Wijsheid van Salomo 3 (met 3:6-9) — Griekse tekst, Rahlfs-Hanhart via die-bibel.de (dossier 12). - Sirach 38:24-39:11 — Griekse tekst, Rahlfs-Hanhart via die-bibel.de (dossier 12). - 1 Henoch 104 (:2, 6, 12-13) — Engelse vertalingen van R.H. Charles (1912) en R. Laurence (1883), parallel geraadpleegd (via qbible.com) (dossier 12). - 4 Ezra / 2 Esdras 7 (:97, 125) — NRSV with Apocrypha (NRSA); de Latijnse/Syrische grondtekst is niet ingezien (dossier 12). - Mattheüs 13:43 — als vroeg-christelijke receptiegetuige, Scrivener TR (dossier 12).
Rabbijns
- b. Bava Batra 8b — de beslissende rabbijnse locus; Hebreeuws/Aramees + Engels, William Davidson / Steinsaltz-editie via Sefaria (dossier 12). - b. Sanhedrin 92a-b — over de opstanding (Dan 12:2, 13); dezelfde Davidson/Steinsaltz-editie via Sefaria (dossier 12).
Absenties (poort 1)
- Targum op Daniël: bestaat niet (Daniël is deels zelf Aramees); vastgesteld via de naslag Jewish Encyclopedia "Targum", E. Nestle "Aramaic Versions" en de Cambridge History of the Bible (dossiers 12 en apparaat §4). - Sifre op Dan 12:3 en Midrasch Tehillim bij Dan 12:3: in de sweep niet gelokaliseerd/ingezien (dossier 12, apparaat §4).
4. Deuterocanonieke bronnen
- 1 Makkabeeën (1-4) en 2 Makkabeeën (5-7) — Engelse hoofdtekst uit de Revised Standard Version with Apocrypha (RSV) via Bible Gateway (dossier 22). - Grieks van 1 Makkabeeën 1-2 — LXX-kolom via New Advent (drietalig: Grieks / Knox / Vulgaat); versnummering afgeleid op de Rahlfs/RSV-telling (dossier 22). - NETS-editie van 1-2 Makkabeeën — genoemd maar niet geopend; de Engelse hoofdtekst is RSV, niet NETS (dossier 22, "Wat ik niet heb gezien").
- G.K. Beale, The Use of Daniel in Jewish Apocalyptic Literature and in the Revelation of St. John (1984) — voor de θ′-neiging van de Openbaring-allusies; niet zelf gelezen, de 15 allusies zijn zelfstandig op de bronteksten nagerekend (dossier 12). - S. Moyise, The Old Testament in the Book of Revelation — bibliografisch geraakt (dossier 12). - R. Hays, de zes criteria voor allusie (volume, recurrence, thematic coherence, availability, historical plausibility, satisfaction) — als methodische discipline, niet als gezag (dossier 12). - Naslag voor de Targum-absentie: Jewish Encyclopedia ("Targum"), E. Nestle ("Aramaic Versions"), Cambridge History of the Bible (dossier 12).
Verwante werken uit het eigen oeuvre (De Finale Afwikkeling; Positiebepaling — Het Pre-Gruwel-Model; Zegel van de Architect; De Meesterklok van Openbaring; De vrouw in de woestijn; Voor wie dit leest in die dagen) staan beschreven in het apparaat, §6 "Huis van boeken".
Dit zijn de bronnen en edities die dit standaardwerk primair dan wel vergelijkend heeft gebruikt, zoals vastgelegd in het apparaat en in de geverifieerde dossiers (04 Griekse brontekst, 06 Qumran, 12 receptie, 22 Makkabeeën). Exacte uitgaven, jaartallen en editienummers die niet in de dossiers stonden, worden door de auteur aangevuld; waar zo'n detail in de bronbestanden ontbreekt, is dat hieronder weggelaten of met "[nader te bepalen]" gemarkeerd.
1. Grondtekst-edities
Hebreeuws-Aramees
- Westminster Leningrad Codex (WLC) / Open Scriptures Hebrew Bible (OSHB) — de Hebreeuws-Aramese grondtekst waarop de concordantie-tellingen staan (apparaat, masterconcordantie-kopnoot; dossiers 04 en 12). In dossier 04 rechtstreeks in beeld gehad via Studylight voor Dan 11:32 en 12:3; overige Hebreeuwse lemmata uit de opdrachttekst, niet zelfstandig geverifieerd.
Grieks Nieuwe Testament (Openbaring, Mattheüs)
- Scrivener, Textus Receptus (1894) — de Griekse grondtekst voor Openbaring en Mattheüs 13:43; het boek volgt de TR (apparaat §1B en tekstkritische kanttekeningen; dossier 12, bestand `scrivener_tr` RE.SCV / MT.SCV). Het jaartal 1894 volgens opgave van de auteur. - Nestle-Aland 28 (NA28) / Editio Critica Maior (ECM) — kritische tekst, vergelijkend gebruikt bij de vier tekstkritische kanttekeningen (Op 12:12; 13:6; 14:1; 17:8); voor het volledige handschriftenapparaat blijft de gedrukte NA28/ECM de eindautoriteit (apparaat, tekstkritische noot; dossier 12). - Westcott-Hort — als kritische tegentekst ("Nestle/Westcott-Hort") waartegen de TR-lezingen zijn gecontroleerd (apparaat, tekstkritische noot).
Septuaginta (Wijsheid, Sirach, Jesaja 53, Psalm 31, Makkabeeën-Grieks)
- Septuaginta, ed. A. Rahlfs / R. Hanhart, 2e verbeterde druk, © 2006 Deutsche Bibelgesellschaft — de gebruikte LXX-editie (geraadpleegd via die-bibel.de; colofon op elke pagina), o.a. voor Wijsheid 3, Sirach 38, Jesaja 53 en Psalm 31 (dossiers 04 en 12). - Septuaginta, Göttingen-editie: J. Ziegler (Theodotion) / O. Munnich (Old Greek, incl. Papyrus 967), 1999 — de kritische Daniël-editie; genoemd als eindautoriteit, maar in de sweeps niet ingezien (dossier 04, "Wat ik niet heb gezien").
Daniël in het Grieks — Old Greek (OG) en Theodotion (θ′)
- Old Greek (OG) Daniël — geraadpleegd in de Rahlfs-Hanhart-tekst (in Daniël hoofdzakelijk op Codex 88 / Syro-Hexapla gebaseerd), via die-bibel.de (boekcode DAG) en de greekdoc-polyglot (kolom "Old Greek") (dossier 04). - Theodotion (θ′) Daniël — geraadpleegd via Blue Letter Bible ("LXX" Daniël = θ′) en de greekdoc-polyglot (kolom "Theodotion"), CCAT-afhankelijke tekst; secundair via Studylight (dossier 04). In dossier 22 tevens de Theodotion-kolom van Daniël 11-12 via New Advent. - NETS (New English Translation of the Septuagint), Daniël-deel — vergelijkend genoemd (NETS-OG volgt Munnich/Göttingen incl. Papyrus 967; NETS-TH volgt Ziegler); de weergave van Dan 11-12 zelf is niet ingezien (dossier 04).
2. Tweede-Tempel- en Qumran-bronnen
Gebruikte teksten (handschriftsigla)
- 1QS (Gemeenschapsregel / Community Rule) — de maskil als ambt (kol. III, IX, X-XI). - 1QM (Oorlogsrol / War Scroll, kol. I-XIX) — het getelde, per stam georganiseerde eindtijd-leger. - CD (Damascusgeschrift, o.a. 12:20-21; 13:22; CD-B 20) — het reglement "voor de maskil". - 1QSb / 1Q28b (Zegenspreukenrol, 5:20). - 4Q174 (Florilegium / Eschatologisch Midrasch) — "de tijd van de loutering die komt", met Daniël 11-12 bij name (Dan 11:32; 12:10). - Songs of the Sabbath Sacrifice (4Q400-407; 11Q17; Masada), elk lied met maskil-opschrift. - Songs of the Sage (4Q510-511). - Hodayot (1QHa) en 4Q298 — maskil-opschriften (in de sweep niet zelf ingezien). - 11Q13 (11QMelchizedek11QMelchizedek— Qumran-tekst (±100 v.Chr.) die Daniëls 49) en 4Q246 (Aramese "Daniël"-Apocalyps) — Daniël-receptie. - Daniël-handschriften uit Qumran: 1Q71 (1QDan-a); 1Q72 (1QDan-b); 4Q112-116 (4QDan-a–e); 6Q7 (pap6QDan).
Gebruikte vertalingen
- G. Vermes, Engelse vertaling van de Dode-Zeerollen (editie aangehaald als 1997) — primair gelezen voor 1QS (kol. I-XI), 1QSb 5:20 en 4Q174 (dossier 06). - Wise – Abegg – Cook, The Dead Sea Scrolls: A New Translation (1996) — voor 1QM (kol. I-XIX) en de Songs of the Sage (4Q510-511) (dossier 06). - C. Newsom, vertaling van de Songs of the Sabbath Sacrifice (4Q403 1 i 30 e.v.) (dossier 06). - F. García Martínez (editie aangehaald als 1996) — meegewogen bij 11Q13 en 4Q246, via de compilatie-verwijzingen (dossier 06). - Duitse CD-vertaling op qumran.org (vertaler op de pagina niet vermeld) — voor CD 12:20-21 en CD-B 20:17-20 (dossier 06).
Kritische edities (bibliografisch genoemd; niet zelf ingezien)
- DJD V (J.M. Allegro) — 4Q174. - DJD VII (M. Baillet) — 4Q510-511. - DJD XVI (E. Ulrich) — 4QDaniël. - DJD XL (H. Stegemann – E. Schuller) — 1QHa. - A. Steudel, Der Midrasch zur Eschatologie (STDJ 13, 1994) — editie van 4Q174/Florilegium. - J. Duhaime, editie van 1QM — "[nader te bepalen]" (alleen als editie genoemd, geen verdere gegevens).
Aangehaalde studies
- C. Newsom, "The Sage in the Literature of Qumran: The Functions of the Maśkil" (1990). - R. Hawley, "On Maśkîl in the Judean Desert Documents", Henoch 28 (2006) 43-77. - J. Angel, "Maskil, Community, and Religious Experience in the Songs of the Sage", Dead Sea Discoveries 19 (2012). - P. Flint, "The Daniel Tradition at Qumran". - R. Carlson, "A Structure for the End of the World: 4QFlorilegium and the 'Latter Days' in Early Jewish Tradition", Word & World 40/3 (2020) 246-254. - B. Brown, "Songs of the Sage (4Q510, 4Q511)", Database of Religious History (2024). - R. Beckwith, Revue de Qumran 10 (1980) 179-80 en 10 (1981) 523-25.
3. Vroegjoodse en rabbijnse receptie (van Daniël 12:3)
Vroegjoods / apocalyptisch en sapientieel
- Wijsheid van Salomo 3 (met 3:6-9) — Griekse tekst, Rahlfs-Hanhart via die-bibel.de (dossier 12). - Sirach 38:24-39:11 — Griekse tekst, Rahlfs-Hanhart via die-bibel.de (dossier 12). - 1 Henoch 104 (:2, 6, 12-13) — Engelse vertalingen van R.H. Charles (1912) en R. Laurence (1883), parallel geraadpleegd (via qbible.com) (dossier 12). - 4 Ezra / 2 Esdras 7 (:97, 125) — NRSV with Apocrypha (NRSA); de Latijnse/Syrische grondtekst is niet ingezien (dossier 12). - Mattheüs 13:43 — als vroeg-christelijke receptiegetuige, Scrivener TR (dossier 12).
Rabbijns
- b. Bava Batra 8b — de beslissende rabbijnse locus; Hebreeuws/Aramees + Engels, William Davidson / Steinsaltz-editie via Sefaria (dossier 12). - b. Sanhedrin 92a-b — over de opstanding (Dan 12:2, 13); dezelfde Davidson/Steinsaltz-editie via Sefaria (dossier 12).
Absenties (poort 1)
- Targum op Daniël: bestaat niet (Daniël is deels zelf Aramees); vastgesteld via de naslag Jewish Encyclopedia "Targum", E. Nestle "Aramaic Versions" en de Cambridge History of the Bible (dossiers 12 en apparaat §4). - Sifre op Dan 12:3 en Midrasch Tehillim bij Dan 12:3: in de sweep niet gelokaliseerd/ingezien (dossier 12, apparaat §4).
4. Deuterocanonieke bronnen
- 1 Makkabeeën (1-4) en 2 Makkabeeën (5-7) — Engelse hoofdtekst uit de Revised Standard Version with Apocrypha (RSV) via Bible Gateway (dossier 22). - Grieks van 1 Makkabeeën 1-2 — LXX-kolom via New Advent (drietalig: Grieks / Knox / Vulgaat); versnummering afgeleid op de Rahlfs/RSV-telling (dossier 22). - NETS-editie van 1-2 Makkabeeën — genoemd maar niet geopend; de Engelse hoofdtekst is RSV, niet NETS (dossier 22, "Wat ik niet heb gezien").
5. Overige naslag (vergelijkend/methodisch genoemd)
- G.K. Beale, The Use of Daniel in Jewish Apocalyptic Literature and in the Revelation of St. John (1984) — voor de θ′-neiging van de Openbaring-allusies; niet zelf gelezen, de 15 allusies zijn zelfstandig op de bronteksten nagerekend (dossier 12). - S. Moyise, The Old Testament in the Book of Revelation — bibliografisch geraakt (dossier 12). - R. Hays, de zes criteria voor allusie (volume, recurrence, thematic coherence, availability, historical plausibility, satisfaction) — als methodische discipline, niet als gezag (dossier 12). - Naslag voor de Targum-absentie: Jewish Encyclopedia ("Targum"), E. Nestle ("Aramaic Versions"), Cambridge History of the Bible (dossier 12).
Verwante werken uit het eigen oeuvre (De Finale Afwikkeling; Positiebepaling — Het Pre-Gruwel-Model; Zegel van de Architect; De Meesterklok van Openbaring; De vrouw in de woestijn; Voor wie dit leest in die dagen) staan beschreven in het apparaat, §6 "Huis van boeken".