Tot de tijd van het einde

Het boek is uit. Je hebt de tronen gezien, en de kronen, en waarvoor kronen gemaakt zijn. Maar er is nog één man aan wie dit boek iets schuldig is, en het kan niet sluiten voordat de schuld is voldaan.

Hij staat aan de oever van een grote rivier, de Tigris, ver van het land waar zijn hart woont, en hij is oud. Hij heeft alles gehoord wat jij in dit boek gelezen hebt — de koningen van noord en zuid, de gruwel op het altaar, de verstandigen die struikelen om gelouterd te worden, de tijd van benauwdheid, de opstanding, de sterren. Hij heeft het gehoord uit de eerste mond, eerder dan wie ook, en hij heeft er niets aan gehad zoals wíj iets aan woorden willen hebben: hij verstond het niet. Hij zegt het zelf, zonder schaamte, en het is een van de eerlijkste zinnen van de Schrift: "ik hoorde het, maar ik verstond het niet" (12:8). En toen hij doorvroeg — wat zal het einde zijn van deze dingen? — kreeg hij geen uitleg. De proloog van dit boek heeft dat antwoord al geciteerd: "Ga heen, Daniël, want de woorden zijn toegesloten en verzegeld tot de tijd van het einde." Een heenzending. De deur ging dicht, en de ziener stond ervóór.

Maar de engel liet het daar niet bij. Er volgen nog twee zinnen — de laatste twee van het hele boek Daniël — en zij zijn geen uitleg en toch alles wat uitleg had moeten zijn. Wie ze naast elkaar legt, ziet dat de oude man niet met lege handen is weggestuurd. Hij kreeg geen sleutel. Hij kreeg iets beters: een zaligspreking en een belofte.

De zaligspreking eerst. "Zalig wie verwacht, en aankomt bij de 1.335 dagen."1 Het is een vreemde zaligspreking, en een precieze. Niet: zalig wie het verstaat. Niet: zalig wie de tellingen kloppend krijgt. Zalig wie verwacht — het woord tekent geen moment maar een houding, een verwachten dat aanhoudt terwijl er niets te zien is — en wie aankomt. Het hoofdstuk telt daar twee getallen: 1.290 dagen, en dan dit langere getal, 45 dagen verder — en wat er tussen die tellingen gebeurt, zegt de tekst niet, en dit boek zegt het dus ook niet; de dagen staan er, en zij mogen er staan. Wat de tekst wél zegt, is waar de redding aan hangt: niet aan de eerste dag van de uitkomst, maar aan de laatste dag van het wachten. Zalig wie er dán nog is — wie het langste getal vol maakt, ook de laatste 45 dagen, wanneer volhouden allang niet spectaculair meer is. Je herkent haar, deze zaligspreking. Het is de wet van het Koninkrijk uit het laatste hoofdstuk, in haar oudste gedaante: alle kronen hangen aan het minst spectaculaire werkwoord. Volharden heeft in de Schrift maar één loon nodig, en hier krijgt het zijn eigen "zalig" — niet voor de knapste lezer, maar voor de langste wachter.

En dan de belofte, het slotvers, en nu wordt het persoonlijk. Want het laatste woord van het boek Daniël is geen visioen en geen telling; het is een toezegging aan één oude man met onbeantwoorde vragen. "En jij — ga heen tot het einde; en je zult rusten, en opstaan tot je bestemming, aan het einde van de dagen."2 Datzelfde "ga heen" dat hem in vers negen wegzond, keert hier terug, maar het is van gedaante veranderd: het is geen deur meer die dichtgaat, het is een weg die opengaat. Er staat nu een richting bij — tot het einde — en aan het einde een belofte in drie werkwoorden, zo kort dat je er overheen leest en zo groot dat heel dit boek erin past. Ga heen: de gewone jaren die hem nog restten, het werk, de trouw, de dagen zonder visioen. Je zult rusten: zijn dood, genoemd zoals je hem noemt tegen iemand die je liefhebt. En opstaan: het staan-woord van de opstanding — dezelfde hoop die eerder in dit hoofdstuk de slapers uit het stof deed ontwaken (12:2), hem nu persoonlijk toegezegd. En dan het doel van alles: tot je bestemming — je toegewezen aandeel, je erfdeel, dat niet verdampt terwijl je slaapt maar klaarligt en op je naam staat, aan het einde van de dagen.

Dat is Daniëls eigen kruis en kroon, in één regel. De maskil die zijn eigen boek niet lezen mocht, krijgt aan het slot precies wat zijn boek aan de verstandigen belooft — niet omdat hij het verstond, maar omdat hij trouw was en heenging toen hem dat gezegd werd. Er is in heel de Schrift geen zuiverder bewijs dat het verstaan niet de toegangsprijs is. De eerste van de verstandigen stierf met een verzegeld boek onder zijn arm en een onverzegelde belofte in zijn hand, en van die twee bleek de tweede genoeg.

Nog één keer terug, over de hele afstand van dit boek. Het slothoofdstuk van Daniël zegt tweemaal "en jij" tegen de oude man. De eerste keer aan het begin: "en jij, Daniël — sluit de woorden toe en verzegel het boek." De laatste keer aan het einde: "en jij — ga heen."3 Tussen die twee zinnen ligt alles wat dit boek geprobeerd heeft. Bij het eerste "en jij" stond je aan de deur van een toegesloten boek, en de proloog zei: een verzegeld boek open je niet bij het slot; ga terug naar het begin. Dat heb je gedaan — van het altaar van Kislev tot de berg Sion, van de eerste voorhoede tot de geworpen kronen. Nu sta je bij het tweede "en jij", en het wijst de andere kant op: niet terug het boek in, maar vooruit, je eigen dagen in, naar je eigen einde. Zo sluit de cirkel, en zij sluit niet dicht maar open: van "sluit toe en verzegel" naar "ga heen tot het einde [...] tot je bestemming".

Want dat laatste woord is niet in de rivieroever blijven steken. Het is aan Daniël gezegd en over zijn hoofd heen aan iedereen die zijn boek zou doorzoeken wanneer de tijd er was — dus ook, als je dit leest in die dagen, aan jou. Misschien heb je veel verstaan van wat hier stond; misschien weinig; de zaligspreking vraagt er niet naar, en wie je iets anders vertelt, heeft het slot van Daniël niet gelezen. Wat jou wordt toegezegd, is wat hém werd toegezegd, en het vraagt van jou wat het van hem vroeg. Ga heen — terug je leven in, je werk, je mensen, je gewone dagen, die er onder dit alles niet minder gewoon op worden. Blijf verwachten — ook wanneer er niets te zien is, ook de laatste 45 dagen van welke telling dan ook. En als jouw einde eerder komt dan het Einde: rust. Je zult rusten zoals hij rust, en je zult opstaan zoals hij opstaat, en je zult je bestemming ontvangen — je eigen aandeel, toegewezen en bewaard, aan het einde van de dagen.

Het boek dat toegesloten was, is opengegaan zover als het uur het toeliet. Wat nog dicht is, gaat open op tijd; dat is geen vermoeden maar de termijn van het zegel zelf. Meer hoef je niet te weten, en met minder stuurt de Schrift niemand weg.

En jij — ga heen tot het einde. Je zult rusten, en opstaan, tot je bestemming, aan het einde van de dagen.