Het toegesloten boek

Voordat dit boek begint, moet het je één ding vertellen over het boek waarop het gebouwd is: dat boek zat op slot.

In de laatste regels van Daniël staat een bevel dat in de Schrift zijn gelijke niet heeft. Een profeet krijgt niet te horen: schrijf op en verkondig — hij krijgt te horen: schrijf op en doe dicht. "En jij, Daniël, sluit de woorden toe en verzegel het boek — tot de tijd van het einde."1 Lees dat bevel langzaam, want er zit een scharnier in dat alles draagt: tót. Het boek werd niet verzegeld, punt uit; het werd verzegeld met een vervaldatum. Een zegel zonder termijn is een graf; een zegel mét termijn is een belofte in wachtstand. Wat toegesloten wordt "tot de tijd van het einde", vráágt om ontzegeling — het is er zelfs voor gemaakt. En het bevel zegt in dezelfde adem hoe die ontzegeling eruit zal zien. Niet: er zal er één komen met de sleutel. Maar: "velen zullen doorzoeken, en de kennis zal toenemen." Het werkwoord tekent een beweging: heen en weer gaan, een terrein doorkruisen — zoals zoekers een veld aflopen, zoals ogen over regels gaan, telkens opnieuw. De verzegeling voorzegt haar eigen lezers. Er komt een tijd, zegt het slot, waarin velen door deze woorden heen en weer zullen gaan; en dán zal de kennis toenemen. Een boek dat op slot gaat en er de aankondiging van zijn opening bij krijgt: dat is de vreemdste bergplaats van de hele Schrift, en dit boek is eruit opgedolven.

En opdat je niet denkt dat de sleutel al die eeuwen klaarlag voor de scherpzinnigste: de eerste die het slot niet openkreeg, was de schrijver zelf. Daniël hoorde alles — de koningen, de tijden, de benauwdheid, de opstanding — en hij zegt het zonder omwegen: "ik hoorde het, maar ik verstond het niet" (12:8). Hij vroeg door, zoals een goede leerling vraagt. En het antwoord was geen uitleg maar een heenzending: "Ga heen, Daniël, want de woorden zijn toegesloten en verzegeld tot de tijd van het einde."2 Daniël — de maskil bij uitstek, de man bij wie "verstandig" in de Schrift een naam werd (Daniël 1:4) — verstond zijn eigen boek niet, en kreeg het ook niet te verstaan. Niet omdat hem wijsheid ontbrak, maar omdat het zijn tijd niet was. Verstaan is in dit boek geen kwestie van intelligentie; het is een kwestie van uur.

Nu de aanspraak van dit boek, en zij moet op tafel, hier bij de deur. Dit boek waagt te zijn wat het onderzoekt: een stuk ontzegeling. Niet omdat de schrijver een sleutel zou bezitten die aan 20 eeuwen lezers voorbij is gesmokkeld — zo'n claim mag je wantrouwen, en je moet hem wantrouwen. Maar omdat de verzegelaar zelf gezegd heeft hoe het boek opengaat: niet door een bliksem, maar door een werkwoord — het doorzoeken van velen, het heen en weer gaan door de woorden tot de kennis toeneemt. Dit boek wil niets anders zijn dan een deel van dat doorzoeken: twee handen op de zegels, hoofdstuk voor hoofdstuk, in het vertrouwen dat de vervaldatum bestaat. Of het uur er is, weet niemand vooraf, en niemand zal hier doen alsof; dat het doorzoeken voorzegd én geboden is, staat er. Meer zekerheid dan de tekst geeft, krijg je hier niet. Minder ook niet.

Maar op datzelfde slot zit nog een grendel, en die is niet technisch maar moreel — en je moet hem kennen voordat je één bladzijde verder leest. Hetzelfde antwoord dat Daniël wegzond, zegt namelijk wél wie er aan het einde verstaan zal, en vooral: langs welke weg. "Velen zullen zich reinigen en wit maken en gelouterd worden; en goddelozen zullen goddeloos handelen, en geen van de goddelozen zal verstaan — maar de verstandigen zullen verstaan."3 Drie werkwoorden uit de smeltkroes, en dan pas het verstaan. Hier gaan ze over de velen. Over de verstandigen zelf klonk het louteren een hoofdstuk eerder: zij struikelen "om onder hen te louteren en te reinigen en wit te maken" (11:35). Eerst dat struikelen, dan de velen die zich reinigen, en dan pas: de verstandigen zullen verstaan. De volgorde is geen stijlfiguur; zij ís de grendel. Het verstaan wordt beloofd als vrúcht — het hangt aan de loutering zoals de oogst aan het seizoen — en niet als bezit van een klasse, niet als etiket dat je jezelf kunt opplakken. De tekst deelt zijn lezers niet vooraf in hokjes in. Hij zegt niet: dit zijn de verstandigen, ga na of je erbij hoort. Hij zegt: er wordt gelouterd, en wie daaruit komt, zal verstaan.

Daarom deze waarschuwing, vooraf, want dit boek gaat over de verstandigen, en het gevaarlijkste wat je met dat woord kunt doen is het op jezelf plakken. Wie dit boek uitleest en besluit: ík ben een van de verstandigen, ík hoor bij de 144.000 — die heeft niet de kern gevonden maar de grendel gemist. Zelfbenoeming is precies de beweging die het vers niet kent: de goddelozen herken je er niet aan dat zij dom zijn maar aan wat zij dóén, en de verstandigen niet aan hun naamkaartje maar aan hun loutering. Verstaan kun je niet opeisen; je kunt er alleen om vragen — en het wordt uitgedeeld op één plaats, en die plaats is de smeltkroes. Lees dit boek dus niet om te ontdekken wie je bent. Lees het om te verstaan wat er gebeurt. Wie je bent, mag je overlaten aan Degene die loutert; Hij houdt de registers bij, en Hij raakt niemand kwijt.

En als je dit leest wanneer het nacht is — wanneer de woorden van dit boek geen studie meer zijn maar plattegrond — dan geldt alles hierboven dubbel, en dan is er één ding dat je nu al weten mag: dat er in die nacht verstaan zal wórden, staat vast; het is de enige belofte die de engel aan het slot onverzegeld liet.

Eén ding nog, over de route, en dan gaat de deur open. Een verzegeld boek open je niet bij het slot. Wie meteen naar de laatste bladzijden grijpt — de tijden, de tellingen, het einde — doet wat elke generatie vóór ons ook al deed, en houdt wat elke generatie overhield: losse zegels en een gesloten boek. Je opent het waar het openging: bij het begin. Daarom gaat dit boek nu eerst ver terug, naar de eerste keer dat de mensen opstonden die de Schrift "de verstandigen" noemt — het woord dat op de omslag staat. Kislev, het jaar 167 voor onze jaartelling. Jeruzalem. Een altaar, en op dat altaar iets wat daar niet hoort. Het is daar nacht, en het wordt eerst donkerder voordat het licht wordt; maar het is de nacht waarin de voorhoede voor het eerst zichtbaar werd — leraren zonder leger, die vielen bij bosjes en de velen deden verstaan. Ga mee. Het eerste wat je er ziet, is een hemel vol oorlog.