De functie

I. Zie, Mijn Knecht

Er is een woord dat boven dit hele boek staat, en het is nog niet één keer opengemaakt.

Maskil. De verstandige. Twee hoofdstukken is het meegereisd — die lieten zien wie het waren toen de gruwel op het altaar stond, en aan wie hun verzegelde boek is geadresseerd. Maar het woord zelf hield zijn deur dicht. Wat ís een verstandige? De Schrift geeft geen omschrijving. Zij geeft een gestalte — en de eerste keer dat die gestalte voluit in beeld komt, staat er geen definitie onder, maar een lied.

Het staat in de boekrol van Jesaja, waar de troost begint. Vier keer duikt daar tussen de orakels een gestalte op die "Mijn Knecht" heet — zichtbaar en weer verdwenen, als een gezicht in een menigte. In het eerste lied wordt Hij voorgesteld: Mijn Knecht, Die Ik ondersteun, Mijn uitverkorene — Hij zal niet schreeuwen op straat, het geknakte riet niet breken en de kwijnende vlaspit niet uitblussen; en dan, in een omkering die je bijna mist: Hijzélf zal niet kwijnen en niet geknakt worden, totdat Hij het recht op aarde gevestigd heeft.1 Wat Hij spaart, dat wordt Hij; en Hij houdt stand.

In het tweede lied spreekt Hij Zelf, en Zijn ontstaan klinkt als wapensmederij: Hij maakte Mijn mond als een scherp zwaard, in de schaduw van Zijn hand verborg Hij Mij; Hij maakte Mij tot een gepolijste pijl, in Zijn koker hield Hij Mij schuil.2 Gepolijst — het louteringswoord dat later over de verstandigen valt. De pijl wordt eerst geschuurd, dan verborgen, dan pas afgeschoten.

In het derde lied zijn beroep — niet wat je verwacht van een zwaard: een tong van leerlingen heeft God Mij gegeven, om de vermoeide met een woord te ondersteunen; morgen aan morgen wekt Hij Mijn oor, om te horen zoals leerlingen horen.3 Eerst het oor, dan de tong — elke morgen opnieuw. En in datzelfde lied al de prijs: Mijn rug gaf Ik aan wie sloegen, Mijn gezicht verborg Ik niet voor smaad en speeksel.

En dan het vierde lied. God Zelf kondigt het aan:

"Zie, Mijn Knecht zal verstandig handelen; Hij zal verhoogd en verheven worden en zeer hoog zijn."4

Verstandig handelen — yaskil. Hetzelfde werkwoord als maskil; hetzelfde woord dat in Daniël de naam van de voorhoede wordt. Het diepste wat God over Zijn Knecht te zeggen heeft, opent met het werkwoord van dit boek.

En dan stort het lied omlaag. Zoals velen zich over Hem ontzetten — zo geschonden was Zijn aanblik, niet meer menselijk, Zijn gestalte niet meer als die van mensenzonen.5 Het gezicht van de meest verhoogde is eerst het meest verwoeste. Halverwege neemt een "wij" het lied over, een koor dat te laat heeft gekeken: wie heeft geloofd wat wij hoorden? Hij had geen gestalte dat wij naar Hem keken, geen aanblik dat wij Hem begeerden. Veracht was Hij, door mensen verlaten, een man van smarten, vertrouwd met ziekte; veracht — en wij hebben Hem niet geacht.6 Veracht — zo heet in Daniëls visioen ook de tiran: "de verachte", die met vleierijen het koningschap grijpt. Twee dragers van hetzelfde woord: de een liegt zich omhoog naar een troon, de ander laat zich omlaag duwen tot onder de mensen.7 En het koor zingt verder, de zwaarste belijdenis van het Oude Testament: onze ziekten — Hij heeft ze gedragen. Om onze overtredingen werd Hij doorboord, om onze ongerechtigheden verbrijzeld; de straf die ons vrede bracht, was op Hem, en door Zijn striemen is ons genezing geworden. Wij dwaalden allemaal als schapen, ieder keerde zich naar zijn eigen weg — en JHWH deed de ongerechtigheid van ons allen op Hem neerkomen.8 Hij wordt weggeleid als een lam naar de slachting, en als een ooi die stom is voor haar scheerders doet Hij Zijn mond niet open — de man met de tong van leerlingen, de mond als een scherp zwaard, zwijgt.9 Hij wordt afgesneden uit het land van de levenden en krijgt Zijn graf bij de goddelozen — hoewel Hij geen geweld heeft gedaan en er geen bedrog in Zijn mond was.

En daar, voorbij het graf, waar geen lied meer verder kan, gaat dit lied verder. God neemt het woord terug, en wat Hij zegt, is de omkering van alles:

"Uit het gezwoeg van Zijn ziel zal Hij zien, verzadigd worden; door Zijn kennis zal Mijn rechtvaardige Knecht velen rechtvaardigen, en hun ongerechtigheden zal Hij dragen."10

Door Zijn kennis. Niet door een leger, niet door een oordeel — door wat Hij wéét zal deze ene de velen rechtvaardig maken. En wat die kennis is, heeft het lied al gezegd, vijf regels eerder, in dat ene versleten zinnetje: een man van smarten, vertrouwd met ziekte — letterlijk: Die ziekte kende.11 Geen boekenkennis; kennis met littekens. Hij weet wat Hij draagt, omdat Hij het gedragen heeft.

Zo loopt het vierde lied van uiterste naar uiterste: het opent met "Mijn Knecht zal verstandig handelen" en sluit met "Hij zal velen rechtvaardigen".

Want bijna twee eeuwen later staat er een oude man aan de Tigris, en de stem boven het water leest hem de toekomst voor — en het állerlaatste dat die stem over de geschiedenis zegt, voordat het boek zich laat verzegelen, is dit:

"En de verstandigen zullen stralen als de glans van het uitspansel — en wie de velen rechtvaardigen als de sterren, voor eeuwig en altijd."12

De verstandigen — het openingswoord van het Knechtslied, in het meervoud. Wie de velen rechtvaardigen — het slotwoord, in het meervoud. De twee uiteinden van het lied zijn hier samengebonden in één vers — en "de velen rechtvaardigen" staat in de hele Schrift alleen op deze twee plaatsen.13 Geen stijlbloem — een handtekening. Daniëls profetie zet haar hoogste woord over de voorhoede in de woorden van de lijdende Knecht: wil je weten wat een verstandige is, kijk niet naar een geleerde. Kijk naar Hém. De verstandige doet wat de Knecht doet — verstandig handelen én velen rechtvaardigen — en de weg daartussen loopt door het gezwoeg van de ziel.

Daar, nog vóór alle grammatica, is het antwoord. Een verstandige is geen intellectueel maar een knechtsgestalte: iemand door wie, ten koste van hemzelf, velen worden rechtgezet.

Maar er is in dezelfde boekrol nog een knecht. Naast de ene Die verhoogd wordt, draagt een heel volk die naam: "jij, Israël, Mijn knecht, Jakob die Ik verkoos, zaad van Abraham, Mijn vriend".14 En die tweede knecht is het tegenbeeld van de eerste. Waar de ene niet schreeuwt en standhoudt, is dit collectief blind en doof — "wie is blind als Mijn knecht?" — verstrooid, bang, te verlossen.15 Twee dragers van één naam: de ene sterk in Zijn vernedering, de andere zwak en te sterken.

En juist over die zwakke knecht valt, orakel na orakel, hetzelfde woord: vrees niet. "Vrees niet, want Ik ben met je [...] Ik máák je sterk, Ik hélp je, Ik ondersteun je met Mijn rechterhand."16 Het loopt uit op het onwaarschijnlijkste beeld van heel Jesaja: "vrees niet, worm Jakob [...] Ik maak je tot een scherpe dorsslede; je zult bergen dorsen."17 De worm wordt de dorser; de vermoeide krijgt vleugels als arenden.18 Dat is niet zomaar troost — het is, tot in de werkwoorden, het patroon van de eindtijd bij Daniël. "Het volk dat zijn God kent, zal sterk zijn en handelen"; de gestruikelde verstandigen "worden geholpen met een kleine hulp"; en het laatste woord over de oude man aan de rivier luidt: "je zult opstaan tot je bestemming aan het einde van de dagen".19 Sterk worden, geholpen worden, opstaan: de zwakke knecht Jakob, geprojecteerd op het scherm van het einde. En wat het volk beloofd wordt, laat het boek eerst aan één mens zien: aan de rivier stort Daniël zelf in — "er bleef in mij geen kracht" — en een hand raakt hem aan en richt hem op: "vrees niet, zeer beminde; wees sterk, ja, wees sterk".20 Precies het "vrees niet, Ik maak je sterk" van knecht-Jakob, nu aan één lichaam voltrokken.

En de kracht komt niet uit het collectief zelf — dat is de pointe. "Vrees niet, Mijn knecht Jakob [...] Ik zal water gieten op het dorstige, Mijn Geest op jouw zaad."21 De knecht die opstaat, staat op door een uitgestorte Geest — dezelfde belofte die Joël aan het einde van de dagen ziet vallen (daarover hoofdstuk 10). De zwakke rechtvaardige wordt niet opgericht door een karaktertrek, maar door een bron buiten zich.

Zo ontmoeten de twee knechten elkaar — en daarin valt het laatste stuk van de oude puzzel van deze hoofdstukken op zijn plaats. Want na het vierde lied gebeurt in Jesaja iets opvallends: de enkelvoudige "knecht" verdwijnt, en in zijn plaats komen de meervoudige "knechten van JHWH" — het zaad dat de Knecht beloofd was te zien.22 De ene, Die door Zijn kennis de velen rechtvaardigt, brengt een geslacht van knechten voort; en "al je kinderen zullen door JHWH onderwezen zijn" — leerlingen, precies het woord waarmee de Knecht Zelf begon.23 Dáár raken de twee collectieven elkaar: de verstandige Knecht maakt de knecht verstandig. De maskilimMaskilim (משכילים)Hebreeuws voor de verstandigen of zij die onderwijzen. De term die in Daniël 11:33-35 en 12:3 gebruikt wordt voor de verstandige leraren die schijnen als de sterren tijdens de zeventigste week. staan op dat snijpunt — zij dragen de werkwoorden van de ene Knecht (verstandig handelen, de velen rechtvaardigen) én zij zijn het gesterkte, opgerichte collectief, de "verstandigen ván het volk". Zij zijn de plek waar "Israël, Mijn knecht" wordt vernieuwd tot "de knechten van JHWH"; en "de velen" die zij doen verstaan, zijn zelf weer dat collectief in wording. Het is de omkering die Daniël 7 op het grootste toneel schildert: de heiligen worden door de kleine horen versleten en vertrapt — en ontvangen dán het koninkrijk.24

Eén grens blijft ook hier staan, dezelfde als bij de ene Knecht: het collectief wordt gestérkt en opgericht, maar het drágen blijft van Hem alleen. De verstandigen brengen de velen tot de gerechtigheid die de Knecht verwierf — zij onderwijzen en getuigen haar, zij verdienen haar niet. Wie dat verwart, maakt van de voorhoede een tweede altaar. De worm wordt een dorser; geen verlosser.

II. Geen titel maar een doen

Nu pas mag de grammatica spreken — en zij blijkt hetzelfde te zeggen als het lied.

Onze talen maken van inzicht meteen een titel. De wijze. De geleerde. De meester. Een zelfstandig naamwoord, iets wat je kunt zíjn, bezitten, bijschrijven op een naambordje — en rustig laten verstoffen. Het Hebreeuws weigert dat hier. Maskil is geen zelfstandig naamwoord. Het is een deelwoord. Wie "maskil" zegt, zegt niet: iemand die verstandig ís, maar: iemand die nu verstandig hándelt. Het woord kent geen ruststand. Een verstandige die ophoudt te doen wat het werkwoord zegt, is geen verstandige in ruste; hij is opgehouden er een te zijn.

En het is niet zomaar een deelwoord. Het staat in de hifil — de vorm waarmee het Hebreeuws uitdrukt dat iemand iets bewérkt, bij een ander tot stand brengt. De taal heeft al gekozen: van de 63 keer dat dit werkwoord in de Hebreeuwse Bijbel staat, 60 keer in deze doe-vorm.25 Inzicht is in de Schrift bijna nooit een toestand. Het is een werking — iets dat ergens heen gaat en aankomt. En dezelfde vorm die "verstandig handelen" betekent, betekent óók: een ander doen verstaan, onderwijzen. Gabriël kwam bij Daniël "om jou inzicht te doen verstaan" — dit werkwoord.26 Wat God door Zijn goede Geest aan de woestijngeneratie gaf, heet met hetzelfde werkwoord "hen onderwijzen".27 In één vorm liggen hebben en doorgeven in elkaar geschoven. De titel "de wijze" beschrijft een bezit. Het werkwoord maskil beschrijft een stroom.

En die stroom heeft twee oevers. Naast dit werkwoord staat in het profiel dat andere, bin — verstaan — en daar wordt de dubbele beweging zichtbaar tot in de spelling. Daniël 12:10: "de verstandigen zullen verstáán" — zij ontvangen; er gaat iets bij hen open dat bij de goddelozen dicht blijft. Daniël 11:33: "zij zullen de velen doen verstáán" — zij geven door; door hen gaat iets open bij anderen. Eén wortel, twee richtingen. En in het Hebreeuws is het in beide verzen hetzelfde geschreven woord — יָבִינוּ. Het enige verschil is wat erachter staat: in 12:10 niets, in 11:33 "aan de velen".28 Ontvangen en doorgeven verschillen in deze taal niet eens van vorm; alleen in het adres. Eén beweging — inzicht dat bij jou aankomt en door jou heen verder reist: hetzelfde water, stroomop en stroomaf van één rivier.

Daarom is de definitie streng naar twee kanten. Wie alleen ontvangt en niet doorgeeft, is nog geen verstandige — hoogstens een vat, en een vat wordt in de Schrift nooit een naam. En wie doorgeeft wat hij niet ontving, is erger dan niets: hij is de valse. Ook die kent de canon, vanaf de eerste bladzijde: het állereerste "verstandig maken" van de Bijbel is niet van God; het is het aanbod van de boom in de hof — "begeerlijk om verstandig te maken" — inzicht beloofd buiten het gebod om, doorgegeven wat nooit van boven ontvangen was.29 En aan het andere einde, in het visioen van Daniël zelf, de eindtijdkoning die "door zijn inzicht bedrog doet gedijen in zijn hand".30 Die twee zinnen naast elkaar doen huiveren: bedrog in zijn hand, gedijend door inzicht — en van de Knecht stond er: geen bedrog in Zijn mond. Het verschil tussen de verstandige en zijn vervalsing is niet de intelligentie. Het is de bron, en de richting.

Want de stroom begint niet bij mensen. De eerste die in de Schrift "doet verstaan", is God Zelf: "Uw goede Geest gaf U om hen te onderwijzen"; "Ik zal je onderwijzen en je de weg wijzen die je gaan moet."31 Van Hem daalt het af: God doet Daniël verstaan door een bode; de verstandigen doen de velen verstaan; en onderaan die waterval staat een mens die het opvangt. Onderwijs dat van boven komt en van hand tot hand verder moet — die keten begon zichtbaar aan de Tigris; hier blijkt zij de definitie zelf. En één psalmregel vangt dit alles in één beeld: God kijkt uit de hemel neer op de mensenkinderen — om te zien of er een verstandige is, één die God zoekt.32 De hemel kijkt niet of er ergens een genie zit. De hemel kijkt of er iemand zóekt. Het eerste wat een verstandige doet, is niet weten. Het is zich omdraaien naar de bron.

III. De man uit de kuil

De functie is ouder dan het woord. Lang voordat er een Babel bestond om uit weg te voeren, lang vóór Daniël, heeft de Schrift de verstandige al één keer ten voeten uit laten zien — het model, klaargelegd voor later. Het verhaal begint op de bodem van een put.

Een jongen van 17, door zijn broers uitgetrokken en neergelaten in een put in de woestijn — "en de put was leeg; er was geen water in".34 Verkocht naar Egypte. Slaaf in het huis van een vreemde. En toen de vrouw van zijn heer hem dag na dag naar bed riep, weigerde hij met de zin die hem alles zou kosten: "hoe zou ik dit grote kwaad doen en zondigen tegen God?" Hij liet zijn kleed in haar hand en vluchtte naar buiten.35 Vals beschuldigd, de kerker in; en als jaren later een medegevangene vrijkomt en belooft aan hem te denken, staat er een zin die niets verzacht: maar de overste van de schenkers dacht niet aan Jozef; hij vergat hem.36 Twee volle jaren. Een dichter heeft ze later gewogen, en zijn weegwoorden zijn de woorden van dit boek:

"Hij zond een man voor hen uit: tot knecht werd Jozef verkocht. Zij knelden zijn voet in de boei, in het ijzer kwam zijn ziel — tot de tijd dat zijn woord kwam; de toezegging van JHWH heeft hem gelouterd."37

Tot knecht verkocht — het knechtswoord van Jesaja. Tot de tijd — de tijdsformule van Daniël. Gelouterd — het smeltkroeswoord van de verstandigen, eeuwen eerder al op één man toegepast. De psalm leest Jozefs kerkerjaren niet als pech maar als polijstwerk: er lag een woord over zijn leven, en tot dat woord kwam, schuurde het hem — als een pijl in de koker.

En dan komt de tijd. Aan de oever van de rivier — de Nijl; het boek Daniël neemt dat Egyptische rivierwoord later op, uitgerekend voor de rivier van het slotvisioen38 — staat een koning te dromen. Zeven koeien, glanzend en vet, en zeven andere, lelijk en mager, die de vette verslinden en er niet dikker van worden. 's Morgens is zijn geest verontrust; hij ontbiedt alle magiërs en wijzen van Egypte, en niemand kan de droom voor Farao uitleggen.39 De hele kennisindustrie van het machtigste rijk op aarde staat rond één bed en heeft niets te zeggen. Dan herinnert de schenker zich zijn zonde, en uit de kuil wordt met spoed een gevangene gehaald; men scheert hem, verwisselt zijn kleren, en daar staat hij, na 13 jaar duisternis, voor de troon.40 Farao zegt: ik heb over jou horen zeggen dat jij een droom maar hoeft te horen om hem uit te leggen. En het eerste woord van de man uit de kuil, oog in oog met de macht die hem met één wenk terug kan sturen, is een correctie van de koning:

"Buiten mij — Gód zal antwoorden wat Farao tot vrede is."41

Buiten mij. Twee woorden, en heel de definitie staat erin. Wat nu gebeurt, komt niet uit hem; het stroomt door hem heen. Hij legt de dromen uit — God heeft aan Farao bekendgemaakt wat Hij gaat doen; zeven jaren overvloed, zeven jaren honger; en de droom kwam tweemaal: de zaak staat vast bij God, en God haast zich haar te doen.42 En dan, zonder overgang, doet hij wat geen uitlegger gevraagd was: hij vertaalt het verstane in beleid. "Laat Farao nu omzien naar een man met inzicht en wijsheid, en hem aanstellen over het land Egypte" — voorraadschuren, opzieners, een vijfde deel van de oogst, alles klaar vóór de honger komt.43 Hij solliciteert niet. Hij beschrijft de functie — inzicht dat handelen wordt — en de heiden op de troon herkent haar feilloos:

"Zouden wij iemand vinden als deze — een man in wie de Geest van God is?" En tegen Jozef: "Nadat God jou dit alles heeft doen weten, is er niemand met zoveel inzicht en wijsheid als jij."44

De volgorde: nadat God jou heeft doen weten — dáárom ben jij de man met inzicht. Zelfs de farao begrijpt: dit inzicht is geen eigendom maar ontvangst. Dan gaat de ring aan de vinger, het fijne linnen om de schouders, de gouden keten om de hals; de tweede wagen rijdt voor, en voor de man uit de put wordt door de straten geroepen dat men de knie moet buigen.45 De jaren van overvloed komen, en Jozef zamelt koren op als het zand van de zee — tot hij ophoudt met tellen: er was geen tellen meer aan.46 Dan komt de honger, over heel de aarde. Het hele land schreeuwt tot Farao om brood, en Farao zegt tegen heel Egypte drie woorden die de functie voorgoed samenvatten: "Ga naar Jozef."47 En heel de aarde kwam naar Egypte, naar Jozef, om graan te kopen — want de honger was sterk op heel de aarde.

Nergens redt Jozef het land met een leger, een wonder, vuur uit de hemel. Hij redt het met verstaan — een goed verstane droom en een goed gevulde schuur. Inzicht, van boven ontvangen, in daden omgezet, wordt brood voor een hongerende wereld. Dat is de functie, in werking.

En het doel spelt Jozef zelf uit — tweemaal, op de twee zwaarste momenten van zijn leven. Eerst tegenover zijn broers, wanneer hij zich bekendmaakt en zij verstommen: God heeft mij voor jullie uit gezonden om jullie een overblijfsel te stellen op de aarde, en om jullie in leven te houden, tot een grote ontkoming; niet júllie hebben mij hierheen gezonden, maar God.48 En jaren later, aan het graf van zijn vader, wanneer zijn broers vrezen dat de afrekening alsnog komt en hem smeken om genade — dan huilt Jozef, en zegt de zin waarin heel zijn leven samenkomt:

"Jullie bedachten kwaad tegen mij; God heeft het ten goede gedacht, om te doen zoals op deze dag: een groot volk in leven te houden."49

Een groot volk in leven houden. Daarvoor was de put, daarvoor het ijzer, daarvoor de vergeten jaren: opdat aan het einde van de keten velen zouden leven die anders gestorven waren. De Schrift noemt Jozef nergens maskil — het woord bestond als naam nog niet; zij noemt hem "een man met inzicht en wijsheid" en laat het profiel voor zichzelf spreken.50 Maar leg zijn leven naast de definitie en er blijft geen naad zichtbaar: van boven ontvangen ("buiten mij"), gelouterd tot de tijd van zijn woord, trouw in het hart van het imperium, en door zijn inzicht velen — een groot volk — in leven gehouden. En Jakob had hem, stervend, al met één woord apart gezet dat de voorhoede nog eens zal dragen: de zegen daalt "op het hoofd van Jozef, op de kruin van de gewijde onder zijn broers".51 Dit is de verstandige in embryo. Alleen de naam ontbreekt nog.

IV. De jongen in het paleis

De naam valt bijna 13 eeuwen later — bijtende ironie — in de mond van de vijand.

Weer een wereldrijk, weer een jongen die het tegen zijn wil wordt binnengedragen. Nebukadnezar heeft Jeruzalem in zijn greep en geeft zijn hofmaarschalk een opdracht die klinkt als een roofbestelling: haal uit de zonen van Israël jongens weg voor het paleis. En dan het profiel dat de rekruteerder meekrijgt:

"Jongens aan wie geen enkel gebrek is, goed van uiterlijk, verstandig in alle wijsheid, kennis kennend en wetenschap verstaand — en in wie kracht is om te staan in het paleis van de koning."52

Verstandig in alle wijsheid — daar staat het: maskilim. De eerste keer dat het boek Daniël zijn sleutelwoord gebruikt, staat het in een Babylonische vacaturetekst. Het rijk dat Gods huis leeggeroofd heeft, schrijft zonder het te weten de functieomschrijving van de hemel uit — en selecteert daarmee zijn eigen tegenspeler het paleis binnen. Het slot — kracht om te staan — komt aan het einde terug, wanneer een doodvermoeide oude man aan een rivier geen kracht meer overheeft en een stem zegt: ga staan op je plaats — en als allerlaatste woord over hem: je zult opstaan tot je bestemming.53 Tussen die twee staanplaatsen — de jongen in het paleis van de vijand, de oude man die opstaat aan het einde van de dagen — spant zich de hele loopbaan van de verstandige.

Het vervolg is Jozef, beeld voor beeld, alsof de geschiedenis zichzelf naspeelt met andere namen. Weer een koning van wie de geest verontrust wordt door een droom — de verteller gebruikt zelfs hetzelfde zeldzame werkwoord, en dezelfde Egyptische beroepsnaam voor de magiërs die machteloos rond de troon staan.54 Weer een jonge Hebreeër die uit de vergetelheid wordt aangevoerd. En weer, als eerste woord tegenover de macht, de wegwijzer omhoog: het geheim dat de koning vraagt, kunnen geen wijzen, bezweerders of magiërs te kennen geven — maar er is een God in de hemel Die verborgenheden onthult; en mij is dit geheim onthuld, niet door wijsheid die in mij zou zijn boven alle levenden.55 Niet door wijsheid die in mij is — het is "buiten mij", bijna 13 eeuwen later, woord voor woord dezelfde beweging. En God gaf aan deze vier jongens kennis en verstand in alle geschrift en wijsheid — er staat gaf, niet zij verwierven — en de koning vond hen 10 keer boven alle magiërs en bezweerders in heel zijn rijk.56

Maar het boek doet met Daniël iets dat het met niemand anders doet: het laat de leraar levenslang in de schoolbank zitten. De man die dromen uitlegt die niemand hoorde en schrift leest dat niemand lezen kon, zit in zijn ouderdom gebogen over boekrollen en telt: "ik, Daniël, lette in de boeken op het getal van de jaren waarover het woord van JHWH tot de profeet Jeremia gekomen was" — 70 jaar.57 De grootste ziener van zijn eeuw leest gewoon een oudere profeet, met vasten, in zak en as. En terwijl hij nog bidt, komt in snelle vlucht de bode, raakt hem aan omtrent de tijd van het avondoffer, en zegt:

"Daniël, nu ben ik uitgegaan om jou inzicht te doen verstaan. [...] Want een zeer beminde ben jij; versta dan het woord."58

Om jou inzicht te doen verstaan — het maskil-werkwoord, met Daniël als lijdend voorwerp. De verstandige van het boek wordt hier verstandig gemáákt. Vóór Daniël ooit één mens iets deed verstaan, moest de hemel het hem doen verstaan; de leraar van de velen is eerst en blijvend een leerling van boven. Wie deze volgorde omdraait, valt uit de functie — dat was de les van de hof en van de gladde koning. Wie haar aanvaardt, wordt onderdeel van de keten. En zelfs waar het verstaan ophield — ik hoorde het, maar ik verstond het niet — ging het doorgeven door: de man die het einde niet mocht verstaan, heeft het boek erover verzegeld en nagelaten, en werd zo, 25 eeuwen later, alsnog leraar van lezers die hij nooit ontmoette. De functie is sterker dan het begrip van haar drager. Ook dat hoort bij haar definitie.

En dan tekent het visioen zelf, in twee estafette-verzen, hoe de functie in de vuurproef werkt. Eerst het front: de vijand "zal wie goddeloos handelen tegen het verbond doen huichelen met gladheden" — vleierij, de wapentechniek van de verachte. Daartegenover:

"Maar het volk dat zijn God kent, zal sterk zijn en handelen. En de verstandigen van het volk zullen de velen doen verstaan — en zij zullen struikelen door zwaard en door vlam, door gevangenschap en door beroving, dagenlang."59

De keten loopt schakel voor schakel. Kennen — het begint bij het volk dat zijn God kent; geen theorie over Hem, maar Hem. Sterk zijn — kennen maakt hard op de goede plaats; wie weet wie God is, is niet week te maken met gladheden. Handelen — de sterkte blijft niet binnen; zij doet. En doen verstaan — uit dat kennende, sterke, handelende volk staan de verstandigen op, en zij geven de kennis door aan de velen. Kennen, sterk zijn, handelen, onderwijzen: vier schakels, geen ervan los verkrijgbaar. En de kleine woorden: "de verstandigen van het volk" — geen kaste erboven, geen orde ernaast; zij komen uit het volk zoals een vlam uit een vuur, en zij bestaan voor de velen die zij dienen.

Jozef en Daniël, de twee uiteinden van de ballingschapsgeschiedenis, dragen zo één en dezelfde figuur. Tweemaal een jongen in het hart van het imperium. Tweemaal inzicht dat van boven komt en onmiddellijk wordt doorgegeven — aan een farao, aan een koning, aan de velen. Tweemaal trouw op de plek waar trouw het duurst is: niet in de woestijn, ver van de macht, maar in het paleis, onder haar ogen. De functie heeft een voorkeurswerkplek, de vreemdste denkbaar: het centrum van de vijandelijke macht. Daar, waar de druk het hoogst is, zet God Zijn verstandigen neer — en houdt door hen velen in leven.

V. De vier snaren

Het lied, de put, het paleis, het visioen — dwars door de teksten van dit hoofdstuk klinkt telkens hetzelfde instrument: vier snaren, die samen het geluid van de verstandige maken. Het hele boek dat hier voorligt, is op deze vier gestemd.

De eerste snaar is de donkerste: het lijden. "Zij zullen struikelen door zwaard en door vlam, door gevangenschap en door beroving"; "van de verstandigen zullen er struikelen".60 Er wordt nergens bescherming beloofd; het struikelen staat in dezelfde adem als het onderwijzen, verbonden door niets dan een voegwoord. De Knecht is een man van smarten; Jozefs ziel komt in het ijzer; Daniël gaat de leeuwen in. Wie de functie aanvaardt, aanvaardt de prijs — dat was Eleazar op het folterblok, dat was de moeder bij de pan.

De tweede snaar klinkt langer dan alle andere: de volharding. Het struikelen loutert "tot de tijd van het einde, want het wacht nog tot de vastgestelde tijd"; en aan de rand van het boek staat de zaligspreking van de lange adem: zalig wie verwacht, en aankomt.61 Jozefs kerkerjaren duren "tot de tijd dat zijn woord kwam"; Daniël dient bijna 70 jaar; de Knecht wordt geschuurd in de koker en doet, als het erop aankomt, Zijn mond niet open — volharding in haar stilste gedaante. De functie is geen sprint van helden. Zij is blijven staan als het duurt.

De derde snaar is de reden dat de andere bestaan: het getuigenis. "Zij zullen de velen doen verstaan." Door Zijn kennis rechtvaardigt de Knecht de velen; door Jozefs inzicht blijft een groot volk in leven; door Daniëls boek neemt de kennis toe bij wie het doorzoeken. Haal deze snaar weg en het instrument zwijgt: een lijdende, volhardende gelovige zonder doorgeven is een kostbaar mens, maar nog geen verstandige. De verstandige is er voor de velen, of hij is er niet.

En de vierde snaar is van ander materiaal; zij klinkt van de overkant: de heerlijkheid. "De verstandigen zullen stralen als de glans van het uitspansel — als de sterren, voor eeuwig en altijd." De Knecht zal verhoogd en verheven worden en zeer hoog zijn; de man uit de put rijdt op de tweede wagen van Egypte; de man uit de leeuwenkuil zal opstaan tot zijn bestemming aan het einde van de dagen. Maar deze snaar wordt pas aangeslagen na de andere drie, nooit ervoor. De glans is geen vertrekpunt en geen loon dat alvast wordt uitbetaald; zij is de kroon op een doorstane nacht — het lied begint bij "geschonden was Zijn aanblik" en eindigt pas dáárna bij "zeer hoog".

Vier snaren: lijden, volharding, getuigenis, heerlijkheid. Sla er één aan en de andere drie zingen mee — het waarmerk van het echte instrument. En het zijn exact de vier van het lied waarmee dit hoofdstuk opende: de man van smarten (het lijden), het lam dat zijn mond niet opendoet en het gezwoeg van de ziel (de volharding), de kennis waardoor Hij velen rechtvaardigt (het getuigenis), en het "verhoogd en verheven en zeer hoog" (de heerlijkheid). De vier snaren van de verstandigen zijn de vier snaren van de Knecht. En omdat die ene Knecht een zaad ziet, staat het instrument nooit alleen: elke verstandige is er één uit de vele knechten die uit die ene voortkomen. Dat is geen stijlfiguur meer; dat is de definitie. Een verstandige is iemand die van boven verstaat en aan de velen doorgeeft, tegen de prijs die daarop staat, zolang het duurt — en die daarin, of hij het weet of niet, in het spoor van de Knecht loopt: door Diens gezwoeg, naar Diens glans.

Daarom is "verstandige" in dit boek nooit een eretitel, en wie hem als eretitel draagt, heeft hem al verloren. Het is een functie — nee, strenger: een werkwoord, en werkwoorden bestaan alleen zolang ze vervoegd worden. Dit hoofdstuk gaf de verstandigen een gezicht — en het bleek het gezicht van de Knecht te zijn. Wat nog openligt, is hoe een mens zo wordt: in welke smeltkroes de snaren op spanning komen, en wie er aan de kring lopen te trekken.

Voor wie dit leest in die dagen.

Misschien ben je gaan lezen omdat je verstaan wilde — omdat de tijd om je heen donker werd en je licht zocht, voor jezelf. Dat is een goed begin; zo begon Daniël ook, met zijn hart gezet op verstaan. Maar weet nu wat je in handen hebt gekregen. Verstaan is in dit boek nooit een bezit; het is het eerste deel van een ademhaling, en wie inademt moet uitademen of stikken. Hetzelfde woord dat zegt dat jij zult verstaan, zegt — met geen letter verschil — dat er verstaan moet worden dóórgegeven aan de velen; het enige dat erbij komt, is een adres. Kijk dus om je heen: de mensen die straks niet meer kunnen kopen of verkopen, de jongeren die toekijken zoals ze ooit naar een oude man op een folterblok keken, de vermoeide die met één woord ondersteund kan worden — dat zijn de velen, en jij die verstaat, bent voor hen bedoeld. Verwacht er geen eer voor. De functie is geen ereteken maar een dienst, en zij loopt — dat is je gezegd, hier, vooraf — door de weg van de Knecht: er staat zwaard en vlam in je functieomschrijving, en volharding tot een tijd die vastgesteld is maar jou niet verteld. Maar er staat nog iets in, helemaal aan het einde, en het is met dezelfde zekerheid gezworen: wie de velen rechtvaardigen, zullen stralen als de sterren, voor eeuwig en altijd. Je hoeft niet alles te verstaan om te mogen doorgeven; de grootste van allen gaf door wat hij niet verstond, en zijn brief heeft jou bereikt. Geef dus door wat je ontvangen hebt. Ontvang, om door te geven. Want er kijkt Iemand uit de hemel neer op de mensenkinderen, om te zien of er een verstandige is — één die God zoekt. Laat Hem er vandaag ten minste één vinden.