De acht cruxes, elk met de posities, de weging en het merk
8 min lezen
Verdiepingen:
*Elk boek heeft zijn harde plaatsen: verzen waar de uitleg zich vertakt en waar een eerlijke lezer niet kan doen alsof er niets aan de hand is. Deze bijlage legt de zes exegetische cruxes van Micha open die de lopende tekst draagt — niet om ze glad te strijken, maar om ze als een rechtszaak te voeren: de aanklacht, het verweer, en het vonnis dat de tekst zélf toelaat. Twee cruxes staan elders. De eenheid van het boek (is Micha één compositie of een aangroei van lagen?) is gemeten in Bijlage B. De plaats van Micha te midden van de zusterboeken staat in Bijlage F.*
*Elke crux krijgt aan het slot een merk: goed gedocumenteerd (door de bronnen gedragen), gewogen (een sterke convergentie, geen bewijs), betwist (een respectabele minderheid, of een lezing zonder oude steun), speculatief (mogelijk, niet meer). Een bewijs claimt deze bijlage niet één keer.*
Eén uitkomst keert telkens terug, en zij is zelf een vondst: bij vijf van de zes cruxes bleek de vraag zoals zij gewoonlijk gesteld wordt — "is het A óf B?" — verkeerd gesteld. De tekst kiest niet tussen de polen; hij houdt ze beide vast. Dat is geen ontwijking. Het is de manier waarop Micha werkt.
Crux I — De Doorbreker (2:12-13): heilwoord of ironie?
De vraag. Midden in drie hoofdstukken oordeel staat plotseling een verzamelwoord: God brengt het overblijfsel bijeen als een kudde, en "de Doorbreker" (ha-poretz) trekt vóór hen op, breekt door de poort, en hun Koning gaat voor hen uit met JHWH aan het hoofd. Is dat een echt heilwoord — of leest men het verkeerd, en is het bittere ironie, of zelfs een citaat uit de mond van de valse profeten die Micha bestrijdt?
Het vonnis. Het is een heilwoord. Ha-poretz is de positieve Doorbreker-Koning, de messiaanse Verlosser uit de Perets-lijn (Gen. 38:29) die uitloopt op de Heerser van Betlehem (5:1) — die het overblijfsel verzamelt en in een tweede uittocht uitleidt. Álle oude vertalingen lezen het zo; de parallel met 4:6-7 (dezelfde verzameling, dezelfde koning) bevestigt het; het drievoudig parallellisme van vers 13 draagt geen ironische omkering. De ironische lezing (Josef Kimchi, Calvijn) en de dispuut-lezing (Ibn Ezra, Van der Woude: het zijn de woorden van de valse profeten) zijn respectabele minderheden — maar zij missen elke oude-vertaalsteun en moeten de gewone zin van vers 13 herconstrueren. Dat de troost midden in het oordeel staat, is geen bezwaar: het is het boek-eigen ontwerp, oordeel dat heil omsluit.
(het heilwoord: gewogen, sterk — alle oude versies, de parallel 4:6-7, de Perets-typologie; de ironische en dispuut-lezing: betwist — respectabele minderheden zonder oude getuige.)
Crux II — De barende vrouw (4:9-10; 5:2): één gestalte of vele?
De vraag. Micha laat binnen enkele verzen driemaal een vrouw baren: dochter Sion krimpt ineen als een barende (4:9-10), en "zij die baart" brengt de Heerser voort (5:2). Daarachter staan Jesaja 66 (Sion baart een natie) en Openbaring 12 (de vrouw met de zon bekleed). Is dat telkens één en dezelfde vrouw, dwars door de Schrift heen — of zijn het onderscheiden beelden?
Het vonnis. Grammaticaal: onderscheiden referenten. In 4:9-10 staat het vergelijkende kaf — Sion is als een barende; in 5:2 ontbreekt dat kaf en is de barende het reële subject dat de éne Heerser voortbrengt; Jesaja 66 baart tweemaal: een zoon vóór de weeën (66:7) en kinderen in de weeën (66:8); Openbaring 12 houdt die verdeling aan — één zoon (12:5), daarna "de overigen van haar zaad" (12:17) — en Micha ook, binnen 5:2: eerst de geboorte, dan "de overigen van hun broeders" (5:2 LXX). Er loopt geen enkele identificeerbare "vrouw" door alle teksten. Maar op motief-niveau is er wél één zich ontwikkelend, bewust gecomponeerd patroon: de messiaanse weeën (chevlei mashiach), dat Micha aaneenrijgt en dat Jesaja, Qumran (1QHa), de rabbijnen en Openbaring elk onafhankelijk uitwerken — herkenbaar aan niet-generieke woordketens die te specifiek zijn voor toeval. Dus: patroon, geen identiteit. (Zie ook het tegenspraak-kader in Deel IV.)
(het weeën-motief als patroon: gewogen, primair verankerd; de barende platgeslagen tot één identificeerbare figuur: betwist.)
Crux III — De Heerser uit Betlehem (5:1-5): Davidszoon of van eeuwigheid?
De vraag. De Heerser komt uit Betlehem, "en zijn oorsprongen zijn van ouds, van de dagen van de eeuwigheid" (mi-qedem, mi-mei olam). Bewijst dat Hebreeuws de pre-existentie van de Messias — of gaat het om de aloude oorsprong van het Davidshuis, en leest men er meer in dan er staat?
Het vonnis. De as "Davidide óf pre-existent" is verkeerd gesteld. Drie dingen liggen naast elkaar. Ten eerste: het reeds/nog-niet zit ín de tekst, los van alle metafysica — mi-qedem (oorsprong van ouds) tegenover "tot de einden van de aarde" (5:3): verleden en eschatologische toekomst in één boog. Ten tweede: de kale filologie dwingt géén personele pre-existentie; de vroegste Joodse uitleg bindt de "eeuwigheid" aan de naam en de dynastie, en dat is de eerlijke bodem. Ten derde: de figuur overstijgt tegelijk een lokale vorst (de verdubbeling mi-qedem + mi-mei olam, de wereldwijde heerschappij, de tweeling met Jesaja 9), en de receptie opent de frase naar meer — de Vulgaat vertaalt "eeuwigheid", en Hiëronymus schrijft uitdrukkelijk dat de Heerser "niet slechts" van David is. Dus: de messiaanse Koning, Davidisch én David-overstijgend, met het reeds/nog-niet ingebouwd — de pre-existentie als canonieke leeslijn (Vulgaat, Hiëronymus, Joh. 1), niet als een claim die het Hebreeuws afdwingt. Over "zeven herders, acht vorsten" (5:4): een getalspreuk voor "ruim voldoende" leiding tegen de vijand, geen lijst van te identificeren personen.
(het reeds/nog-niet in de tekst: goed gedocumenteerd; de Davidisch-én-overstijgende lezing: gewogen; de pre-existentie als filologisch bewijs uit het Hebreeuws: betwist; een concrete invulling van "zeven/acht": speculatief.)
Crux IV — De Assyriër (5:4-5): het achtste-eeuwse rijk of de laatste vijand?
De vraag. Na de Heerser komt Assur het land binnen, en tegen hem worden herders opgesteld die "het land van Nimrod" zullen weiden met het zwaard. Is dat het historische Assyrië van Micha's eigen eeuw — of de eschatologische eindmacht?
Het vonnis. Ook hier een valse tweedeling. Micha's dubbelnaam "Assur ‖ het land van Nimrod" identificeert het achtste-eeuwse Assyrië als het jongste masker van het aarts-anti-God-rijk: de Babel-Assur-lijn van Nimrod uit Genesis 10. Het historische Assyrië fungeert dus als patroon-type van het terugkerende Nimrod-rijk, dat culmineert in de laatste vijand — het anti-type van de Herder-Doorbreker-Koning. De hele oude receptie leest 5:4-5 messiaans en toekomstig (Targum, Talmoed, Rasji, Ibn Ezra, Radak; Nimrod = Babel); Jesaja tekent de Assyriër "over heel de aarde" en verslagen "door een zwaard, niet van een mens". De "vele volken" van 4:11 worden in "Assur" (5:4) samengetrokken tot het ene Gog-patroon. Dat Micha Genesis 10 leest en Assur met Babel versmelt, is goed gedocumenteerd; de type-lezing die daarop rust, is gewogen.
(Micha's Nimrod-Assur-versmelting: goed gedocumenteerd; het historische Assyrië als patroon-type van de eindmacht: gewogen.)
Crux V — De rechtsgang (6:1-7:6): één vervulling of twee?
De vraag. God voert een rechtsgeding tegen Zijn volk, dat eindigt in de ontbinding van elk vertrouwen: zoon veracht vader, "de vijanden van de mens zijn zijn huisgenoten" (7:6). Is dit een woord over Micha's eigen achtste eeuw — of een profetie die een tweede, eindtijdelijke vervulling voorspelt, zoals het Nieuwe Testament 7:6 lijkt te gebruiken?
Het vonnis. Geen van beide zoals gewoonlijk bedoeld. De nabije, achtste-eeuwse betekenis is de vlakke, primaire zin (het geding met Juda; 6:16 met Omri en Achab; de bezoekingsdag als Assur en Egypte). Maar de eschatologische horizon is geen tweede voorspellende vervulling — er is geen vervullingsformule, geen tijdmarker die 7:1-6 als voorzegging afbakent. Wat er wél is, is een typologisch-paradigmatische actualisering: het verval-patroon van 7:6 keert terug en wordt climactisch geactiveerd rond de Messias en het einde. Dat wordt gedragen door het boek zelf (de wending 7:6 → "maar ík zie uit naar de HEER", 7:7, in weeën-ritme), door voorchristelijke receptie (Jubileeën 23), en door de dubbele, onafhankelijke opname van juist 7:6 in zowel de Misjna als het Evangelie — waar Mattheüs het Hebreeuws aanhaalt zónder vervullingsformule, precies zoals men een terugkerend patroon aanhaalt, geen vervulde voorspelling. Dus: patroon, geen predictie.
(de nabije betekenis: goed gedocumenteerd; de eschatologische actualisering als patroon: gewogen, sterke convergentie; 7:6 als formele eindtijd-voorspelling: betwist — de tekst maakt die claim niet.)
Crux VI — De stem in het slot (7:7-20): wie spreekt daar?
De vraag. Het slot wisselt van stem: een gevallene die weer opstaat, een biddend "wij", een goddelijk "Ik zal wonderen tonen", een lofzang op de Vergever. Is dat één ononderbroken spreker — of een koor van stemmen? En als het een stad is die "mijn vijandin" toespreekt: welke stad?
Het vonnis. De stem is de gepersonifieerde dochter Sion/Jeruzalem die overgaat in het "wij" van het overblijfsel, in een doelbewust polyfone liturgie — met de profeet/heraut en Gods eigen orakel als onderscheiden partijen — door één hand gecomponeerd (de mi-kamokha-signatuur van 7:18 tekent het geheel). Niet één onafgebroken monoloog (dat overvraagt), en niet meerdere historische auteurs (dat overvraagt evenzeer): de tekst dwingt spreekróllen af, geen auteurs. De belofte van de tweede uittocht in 7:15 staat op naam van JHWH, geborgd door alle getuigen. En de eindtijd-lezing hangt niet aan de precieze naam van de sprekende stad: zij is robuust of men nu Jeruzalem/corporatief-Sion leest (de oude getuigen, de Targum) of de moderne conjectuur "Samaria" aanhoudt. (Zie ook het tegenspraak-kader in Deel VIII.)
(de corporatieve, polyfone liturgie door één hand: goed gedocumenteerd — versioneel en rabbijns; de precieze rolverdeling per vers: gewogen; "Samaria" als de sprekende stad: betwist.)
De terugkerende les
Vijfmaal — bij de Doorbreker, de barende, de Heerser, de Assyriër, de rechtsgang — bleek de scherpe tweedeling ("A óf B?") de verkeerde vraag. Telkens hield de tekst beide polen vast: het nabije én het verre, het historische én het typologische, de Davidszoon én de Van-Eeuwigheid. Dat is geen slordigheid van de profeet en geen vlucht van de uitlegger. Het is de grondwet van het venster zelf: Micha tekent geen kalender met één datum, maar een kader waarin het nabije oordeel en het laatste heil op dezelfde lens samenvallen. Patroon, geen predictie — dat is, over de cruxes heen, de vaste uitkomst.
Wat in deze cruxes niet is beslist, staat eerlijk in het rafelregister van het onderzoek: de precieze vocalisatie van 2:12 (Bozra of schaapskooi), de identiteit van de belegeraar in 4:14, de laatste versio's die niet raadpleegbaar waren. Een venster toont; het sluit niet elke kier.
*Elk boek heeft zijn harde plaatsen: verzen waar de uitleg zich vertakt en waar een eerlijke lezer niet kan doen alsof er niets aan de hand is. Deze bijlage legt de zes exegetische cruxes van Micha open die de lopende tekst draagt — niet om ze glad te strijken, maar om ze als een rechtszaak te voeren: de aanklacht, het verweer, en het vonnis dat de tekst zélf toelaat. Twee cruxes staan elders. De eenheid van het boek (is Micha één compositie of een aangroei van lagen?) is gemeten in Bijlage B. De plaats van Micha te midden van de zusterboeken staat in Bijlage F.*
*Elke crux krijgt aan het slot een merk: goed gedocumenteerd (door de bronnen gedragen), gewogen (een sterke convergentie, geen bewijs), betwist (een respectabele minderheid, of een lezing zonder oude steun), speculatief (mogelijk, niet meer). Een bewijs claimt deze bijlage niet één keer.*
Eén uitkomst keert telkens terug, en zij is zelf een vondst: bij vijf van de zes cruxes bleek de vraag zoals zij gewoonlijk gesteld wordt — "is het A óf B?" — verkeerd gesteld. De tekst kiest niet tussen de polen; hij houdt ze beide vast. Dat is geen ontwijking. Het is de manier waarop Micha werkt.
Crux I — De Doorbreker (2:12-13): heilwoord of ironie?
De vraag. Midden in drie hoofdstukken oordeel staat plotseling een verzamelwoord: God brengt het overblijfsel bijeen als een kudde, en "de Doorbreker" (ha-poretz) trekt vóór hen op, breekt door de poort, en hun Koning gaat voor hen uit met JHWH aan het hoofd. Is dat een echt heilwoord — of leest men het verkeerd, en is het bittere ironie, of zelfs een citaat uit de mond van de valse profeten die Micha bestrijdt?
Het vonnis. Het is een heilwoord. Ha-poretz is de positieve Doorbreker-Koning, de messiaanse Verlosser uit de Perets-lijn (Gen. 38:29) die uitloopt op de Heerser van Betlehem (5:1) — die het overblijfsel verzamelt en in een tweede uittocht uitleidt. Álle oude vertalingen lezen het zo; de parallel met 4:6-7 (dezelfde verzameling, dezelfde koning) bevestigt het; het drievoudig parallellisme van vers 13 draagt geen ironische omkering. De ironische lezing (Josef Kimchi, Calvijn) en de dispuut-lezing (Ibn Ezra, Van der Woude: het zijn de woorden van de valse profeten) zijn respectabele minderheden — maar zij missen elke oude-vertaalsteun en moeten de gewone zin van vers 13 herconstrueren. Dat de troost midden in het oordeel staat, is geen bezwaar: het is het boek-eigen ontwerp, oordeel dat heil omsluit.
(het heilwoord: gewogen, sterk — alle oude versies, de parallel 4:6-7, de Perets-typologie; de ironische en dispuut-lezing: betwist — respectabele minderheden zonder oude getuige.)
Crux II — De barende vrouw (4:9-10; 5:2): één gestalte of vele?
De vraag. Micha laat binnen enkele verzen driemaal een vrouw baren: dochter Sion krimpt ineen als een barende (4:9-10), en "zij die baart" brengt de Heerser voort (5:2). Daarachter staan Jesaja 66 (Sion baart een natie) en Openbaring 12 (de vrouw met de zon bekleed). Is dat telkens één en dezelfde vrouw, dwars door de Schrift heen — of zijn het onderscheiden beelden?
Het vonnis. Grammaticaal: onderscheiden referenten. In 4:9-10 staat het vergelijkende kaf — Sion is als een barende; in 5:2 ontbreekt dat kaf en is de barende het reële subject dat de éne Heerser voortbrengt; Jesaja 66 baart tweemaal: een zoon vóór de weeën (66:7) en kinderen in de weeën (66:8); Openbaring 12 houdt die verdeling aan — één zoon (12:5), daarna "de overigen van haar zaad" (12:17) — en Micha ook, binnen 5:2: eerst de geboorte, dan "de overigen van hun broeders" (5:2 LXX). Er loopt geen enkele identificeerbare "vrouw" door alle teksten. Maar op motief-niveau is er wél één zich ontwikkelend, bewust gecomponeerd patroon: de messiaanse weeën (chevlei mashiach), dat Micha aaneenrijgt en dat Jesaja, Qumran (1QHa), de rabbijnen en Openbaring elk onafhankelijk uitwerken — herkenbaar aan niet-generieke woordketens die te specifiek zijn voor toeval. Dus: patroon, geen identiteit. (Zie ook het tegenspraak-kader in Deel IV.)
(het weeën-motief als patroon: gewogen, primair verankerd; de barende platgeslagen tot één identificeerbare figuur: betwist.)
Crux III — De Heerser uit Betlehem (5:1-5): Davidszoon of van eeuwigheid?
De vraag. De Heerser komt uit Betlehem, "en zijn oorsprongen zijn van ouds, van de dagen van de eeuwigheid" (mi-qedem, mi-mei olam). Bewijst dat Hebreeuws de pre-existentie van de Messias — of gaat het om de aloude oorsprong van het Davidshuis, en leest men er meer in dan er staat?
Het vonnis. De as "Davidide óf pre-existent" is verkeerd gesteld. Drie dingen liggen naast elkaar. Ten eerste: het reeds/nog-niet zit ín de tekst, los van alle metafysica — mi-qedem (oorsprong van ouds) tegenover "tot de einden van de aarde" (5:3): verleden en eschatologische toekomst in één boog. Ten tweede: de kale filologie dwingt géén personele pre-existentie; de vroegste Joodse uitleg bindt de "eeuwigheid" aan de naam en de dynastie, en dat is de eerlijke bodem. Ten derde: de figuur overstijgt tegelijk een lokale vorst (de verdubbeling mi-qedem + mi-mei olam, de wereldwijde heerschappij, de tweeling met Jesaja 9), en de receptie opent de frase naar meer — de Vulgaat vertaalt "eeuwigheid", en Hiëronymus schrijft uitdrukkelijk dat de Heerser "niet slechts" van David is. Dus: de messiaanse Koning, Davidisch én David-overstijgend, met het reeds/nog-niet ingebouwd — de pre-existentie als canonieke leeslijn (Vulgaat, Hiëronymus, Joh. 1), niet als een claim die het Hebreeuws afdwingt. Over "zeven herders, acht vorsten" (5:4): een getalspreuk voor "ruim voldoende" leiding tegen de vijand, geen lijst van te identificeren personen.
(het reeds/nog-niet in de tekst: goed gedocumenteerd; de Davidisch-én-overstijgende lezing: gewogen; de pre-existentie als filologisch bewijs uit het Hebreeuws: betwist; een concrete invulling van "zeven/acht": speculatief.)
Crux IV — De Assyriër (5:4-5): het achtste-eeuwse rijk of de laatste vijand?
De vraag. Na de Heerser komt Assur het land binnen, en tegen hem worden herders opgesteld die "het land van Nimrod" zullen weiden met het zwaard. Is dat het historische Assyrië van Micha's eigen eeuw — of de eschatologische eindmacht?
Het vonnis. Ook hier een valse tweedeling. Micha's dubbelnaam "Assur ‖ het land van Nimrod" identificeert het achtste-eeuwse Assyrië als het jongste masker van het aarts-anti-God-rijk: de Babel-Assur-lijn van Nimrod uit Genesis 10. Het historische Assyrië fungeert dus als patroon-type van het terugkerende Nimrod-rijk, dat culmineert in de laatste vijand — het anti-type van de Herder-Doorbreker-Koning. De hele oude receptie leest 5:4-5 messiaans en toekomstig (Targum, Talmoed, Rasji, Ibn Ezra, Radak; Nimrod = Babel); Jesaja tekent de Assyriër "over heel de aarde" en verslagen "door een zwaard, niet van een mens". De "vele volken" van 4:11 worden in "Assur" (5:4) samengetrokken tot het ene Gog-patroon. Dat Micha Genesis 10 leest en Assur met Babel versmelt, is goed gedocumenteerd; de type-lezing die daarop rust, is gewogen.
(Micha's Nimrod-Assur-versmelting: goed gedocumenteerd; het historische Assyrië als patroon-type van de eindmacht: gewogen.)
Crux V — De rechtsgang (6:1-7:6): één vervulling of twee?
De vraag. God voert een rechtsgeding tegen Zijn volk, dat eindigt in de ontbinding van elk vertrouwen: zoon veracht vader, "de vijanden van de mens zijn zijn huisgenoten" (7:6). Is dit een woord over Micha's eigen achtste eeuw — of een profetie die een tweede, eindtijdelijke vervulling voorspelt, zoals het Nieuwe Testament 7:6 lijkt te gebruiken?
Het vonnis. Geen van beide zoals gewoonlijk bedoeld. De nabije, achtste-eeuwse betekenis is de vlakke, primaire zin (het geding met Juda; 6:16 met Omri en Achab; de bezoekingsdag als Assur en Egypte). Maar de eschatologische horizon is geen tweede voorspellende vervulling — er is geen vervullingsformule, geen tijdmarker die 7:1-6 als voorzegging afbakent. Wat er wél is, is een typologisch-paradigmatische actualisering: het verval-patroon van 7:6 keert terug en wordt climactisch geactiveerd rond de Messias en het einde. Dat wordt gedragen door het boek zelf (de wending 7:6 → "maar ík zie uit naar de HEER", 7:7, in weeën-ritme), door voorchristelijke receptie (Jubileeën 23), en door de dubbele, onafhankelijke opname van juist 7:6 in zowel de Misjna als het Evangelie — waar Mattheüs het Hebreeuws aanhaalt zónder vervullingsformule, precies zoals men een terugkerend patroon aanhaalt, geen vervulde voorspelling. Dus: patroon, geen predictie.
(de nabije betekenis: goed gedocumenteerd; de eschatologische actualisering als patroon: gewogen, sterke convergentie; 7:6 als formele eindtijd-voorspelling: betwist — de tekst maakt die claim niet.)
Crux VI — De stem in het slot (7:7-20): wie spreekt daar?
De vraag. Het slot wisselt van stem: een gevallene die weer opstaat, een biddend "wij", een goddelijk "Ik zal wonderen tonen", een lofzang op de Vergever. Is dat één ononderbroken spreker — of een koor van stemmen? En als het een stad is die "mijn vijandin" toespreekt: welke stad?
Het vonnis. De stem is de gepersonifieerde dochter Sion/Jeruzalem die overgaat in het "wij" van het overblijfsel, in een doelbewust polyfone liturgie — met de profeet/heraut en Gods eigen orakel als onderscheiden partijen — door één hand gecomponeerd (de mi-kamokha-signatuur van 7:18 tekent het geheel). Niet één onafgebroken monoloog (dat overvraagt), en niet meerdere historische auteurs (dat overvraagt evenzeer): de tekst dwingt spreekróllen af, geen auteurs. De belofte van de tweede uittocht in 7:15 staat op naam van JHWH, geborgd door alle getuigen. En de eindtijd-lezing hangt niet aan de precieze naam van de sprekende stad: zij is robuust of men nu Jeruzalem/corporatief-Sion leest (de oude getuigen, de Targum) of de moderne conjectuur "Samaria" aanhoudt. (Zie ook het tegenspraak-kader in Deel VIII.)
(de corporatieve, polyfone liturgie door één hand: goed gedocumenteerd — versioneel en rabbijns; de precieze rolverdeling per vers: gewogen; "Samaria" als de sprekende stad: betwist.)
De terugkerende les
Vijfmaal — bij de Doorbreker, de barende, de Heerser, de Assyriër, de rechtsgang — bleek de scherpe tweedeling ("A óf B?") de verkeerde vraag. Telkens hield de tekst beide polen vast: het nabije én het verre, het historische én het typologische, de Davidszoon én de Van-Eeuwigheid. Dat is geen slordigheid van de profeet en geen vlucht van de uitlegger. Het is de grondwet van het venster zelf: Micha tekent geen kalender met één datum, maar een kader waarin het nabije oordeel en het laatste heil op dezelfde lens samenvallen. Patroon, geen predictie — dat is, over de cruxes heen, de vaste uitkomst.
Wat in deze cruxes niet is beslist, staat eerlijk in het rafelregister van het onderzoek: de precieze vocalisatie van 2:12 (Bozra of schaapskooi), de identiteit van de belegeraar in 4:14, de laatste versio's die niet raadpleegbaar waren. Een venster toont; het sluit niet elke kier.