Het profiel van de man van de wetteloosheid

Elke rechercheur komt op het punt waar hij gaat zitten en het profiel opstelt.

De plaats delict is in kaart gebracht. De handtekening is verzameld — diezelfde vijf zinnen, telkens opnieuw, onder eeuw na eeuw van puin. Het patroon staat vast. En dan komt het moment waarop je niet langer alleen het spoor volgt, maar de dader zelf probeert te tekenen. Niet zijn naam — die heb je nog niet. Maar zijn gezicht, zijn gedrag, zijn werkwijze. Hoe hij beweegt. Wat hij wil. Wanneer hij toeslaat. Je legt alle losse waarnemingen op tafel en je vraagt: wie doet zoiets? Wat voor mens is dit?

Voor dit profiel is er één hoofdgetuige. Hij heet Paulus, en hij schreef het zo'n 20 jaar na het kruis aan een kleine gemeente in Thessalonika, mensen die in paniek waren geraakt door een gerucht dat de dag van de HeerDag van de HeerNiet één etmaal maar een periode waarin God ingrijpt: zij breekt aan bij het zesde zegel (Op 6:17; gewogen), omspant de toorn in twee fasen tot de verschijning, en omvat het rijk tot het voorbijgaan van de eerste schepping (2 Petr 3:10; gewogen). al was aangebroken. Rustig, zegt hij — die dag komt niet zomaar. Er moet eerst iets gebeuren. En dan, in een paar dichte verzen die sindsdien nooit meer hebben losgelaten, schetst hij de hoofdverdachte van de hele geschiedenis:

"Laat niemand u op enigerlei wijze misleiden. Want die dag komt niet, tenzij eerst de afval gekomen is en de mens van de zonde, de zoon van het verderf, geopenbaard is, de tegenstander, die zich verheft boven al wat God genoemd wordt of als heilig wordt vereerd, zodat hij als God in de tempel van God gaat zitten en zichzelf voor God uitgeeft" (2 Thessalonicenzen 2:3-4).

Met het eerste boek in je achterhoofd voel je de grond bewegen. Want dit is geen nieuw personage. Dit is de morgenster, eindelijk vleesgeworden. Alles wat in de hemel werd gefluisterd — "ik zal opstijgen", "ik zal mij gelijkstellen aan de Allerhoogste" — staat hier op aarde, in een mens, niet meer gefluisterd maar opgevoerd. De handtekening heeft een lichaam gekregen.

Het profiel wordt in lagen opgebouwd. Eerst zijn gezicht. Dan zijn gedrag. Dan zijn methode. En ten slotte zijn timing — al zal dat laatste vooral een belofte zijn voor hoofdstuk 7, want over de vraag wie hem tegenhoudt, en wanneer dat ophoudt, valt zoveel te zeggen dat het een eigen dossier verdient.

De greep, vleesgeworden

Begin bij vers 4, want daar staat het gezicht.

"Hij verheft zich boven al wat God genoemd wordt of als heilig wordt vereerd." Daar staat het eerste werkwoord. Verheffen. Het is het werkwoord van de hele zaak. Het is wat de morgenster deed toen hij zei "ik zal opstijgen naar de hemel" (Jesaja 14:13). Het is de beweging die vanaf het eerste hoofdstuk gevolgd wordt — omhoog, met geweld, naar een plaats die je niet toekomt. Hier is diezelfde beweging, maar nu uitgevoerd door een mens, en uitgevoerd tot het uiterste. Niet boven enkele dingen. Boven al wat God genoemd wordt. Hij wil niet één tree hoger op de ladder; hij wil de hele ladder, en de troon erbovenop.

En kijk waar de trap eindigt: "zodat hij als God in de tempel van God gaat zitten en zichzelf voor God uitgeeft." Daar is het. Daar zit hij. Op de hoogste plaats die er bestaat — niet náást God, maar op de plek van God, en hij geeft zich uit voor wat hij niet is. Leg dit naast de vijf "Ik zal" uit hoofdstuk 1, en je ziet drie van de vijf treden terug, nu beklommen tot de top:

"Ik zal opstijgen naar de hemel" — hij verheft zich boven al wat God genoemd wordt. "Ik zal zetelen op de berg van de samenkomst" — hij gaat in de tempel van God zitten. "Ik zal mij gelijkstellen aan de Allerhoogste" — hij geeft zichzelf voor God uit.

Dit is geen toevallige echo. In één vers vervult de gruwel de derde trede en de vijfde: hij zit, en hij geeft zich uit voor God. Dit is dezelfde droom, dezelfde geest, hetzelfde verlangen — maar voor het eerst sinds de val ten volle gerealiseerd. De morgenster werd uit de hemel geworpen vóór hij ooit op de berg van God kon zetelen. Hier, in deze ene mens, op één kort en verschrikkelijk moment, zit hij er. De greep, die in de hemel mislukte, wordt op aarde voltooid — even, vlak voor het einde.

En zie hoe volmaakt dit de tegenpool is van het eerste boek. Daar stond, in het hart van alles, het lied van de gave: "Hij die in de gestalte van God was, heeft het niet als roof beschouwd aan God gelijk te zijn, maar heeft Zichzelf ontledigd" (Filippenzen 2:6-7). Het gelijk zijn aan God was voor Hem geen buit om vast te grijpen; zo leest dit boek harpagmos. De Zoon dáált af van de plaats die Hem toekwam. Deze mens klímt naar de plaats die hem niet toekomt. De Zoon zegt "niet grijpen, maar geven"; deze mens is hij die "zichzelf voor God uitgeeft" — een hand die grijpt naar precies dat wat de Zoon vrijwillig losliet. Het is de greep en de gave, naast elkaar, in hun zuiverste vorm. En dat is geen losse vergelijking: het is de ruggengraat van dit hele boek. De man van de wetteloosheid is wat je krijgt wanneer Filippenzen 2 wordt omgekeerd en in een mens wordt gegoten.

Daarom is raden niet nodig wat zijn diepste drijfveer is. Die staat er, in één woord: hij wil God zijn. Niet dienen, niet vertegenwoordigen, niet onder God staan — zelf op de troon zitten en de aanbidding ontvangen die alleen de Schepper toekomt. Dat is het hart van het profiel. Alle andere trekken — de leugens, de tekenen, het geweld — komen hieruit voort. Ze zijn de middelen. Dit is het doel.

De afval die hem vooruitgaat

Maar Paulus zegt iets vóór hij het gezicht tekent, en die volgorde is geen toeval. "Die dag komt niet, tenzij eerst de afval gekomen is en de mens van de zonde [...] geopenbaard is" (2:3). Eerst de afval. Dan de mens. De ene maakt ruimte voor de andere.

Het Griekse woord is apostasia — letterlijk een afvallen, een wegvallen, een verlaten van een plaats waar je eerst stond. Het is niet het woord voor mensen die nooit geloofd hebben. Het is het woord voor wie wél binnen waren en eruit lopen. Een defectie. Een massale uittocht uit het geloof, niet door buitenstaanders maar door belijders — mensen die de naam droegen en hem afleggen.

En dit is een van de meest onderschatte trekken in het profiel. De man van de wetteloosheid komt niet op in een wereld die hem vijandig is. Hij komt op in een wereld die al is voorbereid — een wereld waarin het geloof aan het wegebben is, waarin de trouw is afgekoeld, waarin het verschil tussen echt en namaak vervaagd is tot mensen het niet meer zien. De afval is de bodem waarin hij wortelt. Eerst sterft de liefde af; dan staat de leugen op.

Jezus zelf heeft dat moment beschreven, en Hij gebruikte bijna dezelfde woorden. In Zijn grote rede over het einde zegt Hij: "Dan zullen velen struikelen, en zij zullen elkaar overleveren en elkaar haten. En er zullen veel valse profeten opstaan en die zullen er velen misleiden. En doordat de wetteloosheid toeneemt, zal de liefde van velen verkillen" (Mattheüs 24:10-12). Naast Paulus beschrijven ze hetzelfde. De wetteloosheid neemt toe — dat is het woord anomia, hetzelfde woord dat in de naam van de man zit. De liefde van velen verkilt — dat is de afval, van binnenuit gezien. Het is geen plotselinge ramp. Het is een langzame afkoeling. Een geloof dat warm was en lauw wordt, en dan koud, en op het laatst alleen nog een vorm zonder vuur.

Dat is het verontrustende. We zijn geneigd het kwaad van het einde te zien als een aanval van buitenaf — een macht die de kerk overvalt. Maar de Schrift tekent het anders. Het begint binnen. Het begint met belijders die afhaken, met liefde die verkilt, met waarheid die niet meer geliefd wordt. De afval is geen ramp die de man van de wetteloosheid overkomt. Het is het klimaat dat hem mogelijk maakt. Hij wordt geboren uit een lauwe kerk.

Het mysterie dat al werkt

En dan komt de zin die het hele boek zijn titel geeft. Paulus schrijft: "Want het mysterie van de wetteloosheid is al werkzaam" (2:7).

Al werkzaam. Niet: het komt ooit. Niet: er wacht ons in de verre toekomst een kwaad. Nu al, terwijl Paulus dit schrijft, terwijl jij dit leest — onder de oppervlakte van de geschiedenis loopt het complot, en het is nooit gestopt. Het woord dat hier met "mysterie" wordt vertaald, is het Griekse mystērion, en dat betekent in de Bijbel niet een raadsel zonder oplossing, maar een waarheid die verborgen wordt gehouden tot het moment dat ze barst. Er is iets aan het werk dat je nog niet ziet — geduldig, ondergronds, eeuwenlang — en op een dag komt het naar boven.

Dit is precies wat het boek vanaf de proloog volgt. De handtekening die telkens terugkeert. De vijf zinnen die nooit veranderen. Babel dat valt en weer opstaat onder een andere naam. Het is allemaal hetzelfde mysterie, dezelfde geest, hetzelfde werk — al eeuwen onderhuids bezig. De man van de wetteloosheid is niet de oorzaak van dat mysterie; hij is het hoogtepunt ervan. Hij is het moment waarop het verborgene zich eindelijk toont, waarop de ondergrondse beweging boven de grond komt en een gezicht krijgt.

En dat verandert hoe je de hele geschiedenis leest. Het kwaad dat straks in één mens samenkomt, is niet nieuw. Het is oud — zo oud als de val. Het heeft duizenden jaren gewacht, gewerkt, voorbereid. Elke tiran die zich liet aanbidden, elke toren die tot in de hemel wilde reiken, elke leugen die de waarheid namaakte — het waren allemaal repetities. De man van de wetteloosheid is de première.

De leugen en de krachtige dwaling

Hoe werkt hij? Daar geeft Paulus het antwoord op in de verzen die volgen, en het antwoord is verontrustend, want het gaat niet over geweld. Het gaat over bedrog.

"Zijn komst is overeenkomstig de werking van de satan, met allerlei kracht, tekenen en wonderen van de leugen, en met allerlei misleiding van de ongerechtigheid" (2:9-10). Kracht, tekenen en wonderen — dat zijn precies de woorden die het Nieuwe Testament gebruikt voor de daden van Jezus. Dezelfde drie. Dit is geen toeval; het is het wezen van de zaak. De man van de wetteloosheid doet wonderen. Hij geneest misschien. Hij verbluft. Hij overtuigt met tekenen die echt lijken. Maar Paulus zet er één woord bij dat alles verandert: het zijn tekenen "van de leugen". Wonderen in dienst van een leugen. Macht die echt aanvoelt en vals is.

En hier ligt het hart van wat hem zo gevaarlijk maakt. De proloog liet al de eerste wet zien over deze tegenstander: hij schept niets. Hij kan maar één ding, en hij doet het meesterlijk — namaken. Hij is de vervalser van de kosmos. Tegenover de ware Zoon zet hij een valse zoon; tegenover de echte wonderen valse wonderen; tegenover de waarheid een leugen die precies op de waarheid lijkt. En een vervalsing die op niets lijkt, verleidt niemand. De gevaarlijke vervalsing is die welke je niet van het origineel kunt onderscheiden — tot het te laat is.

Daarom gebruikt Paulus nog een woord, en het is het scherpste van allemaal: planē, een krachtige dwaling. "En daarom zal God hun een krachtige dwaling zenden, zodat zij de leugen geloven" (2:11). Planē is de dwaling van iemand die de weg kwijt is, die ronddoolt en denkt dat hij vooruitgaat. Het is geen domme vergissing; het is een betovering. Een waan zo overtuigend dat je hem voor waarheid houdt en je leven erop verwedt. En het verschrikkelijkste van vers 11 is wie hem zendt: God zelf. Niet omdat God de leugen wil, maar omdat er een punt komt waarop wie de waarheid telkens heeft afgewezen, ten slotte wordt overgegeven aan de leugen die hij liever had. Het oordeel is dat je krijgt wat je koos. Wie de waarheid niet liefhad, krijgt de leugen — en gelooft hem met heel zijn hart.

Zie hoe de twee trekken in elkaar grijpen. De afval maakt mensen ontvankelijk; de leugen maakt hen vast. Eerst koelt de liefde af, en dan, in die kou, wordt de krachtige dwaling geloofd. De man van de wetteloosheid hoeft niemand te dwingen te geloven. Hij komt in een wereld die de waarheid al heeft losgelaten, en hij biedt haar precies de leugen die ze al wilde. Dat is geen verovering met het zwaard. Dat is verovering met een wonder en een woord.

Zijn loopbaan kent twee fasen

Nu wordt het profiel ingewikkelder, en hier moet ik eerlijk zijn over wat zeker is en wat een gewogen lezing blijft.

Er is iets vreemds aan de manier waarop Paulus over de "openbaring" van deze mens spreekt. In vers 3 zegt hij dat de dag niet komt voordat de man van de wetteloosheid "geopenbaard is". Maar in vers 8 zegt hij het nog een keer, alsof het nóg moet gebeuren: "en dan zal de wetteloze geopenbaard worden". En daartussen, in vers 6, nog eens: de weerhouder houdt hem tegen, "opdat hij op zijn eigen tijd geopenbaard wordt". Driemaal hetzelfde werkwoord (2:3, 6, 8), en de laatste twee keer ligt het nog in de toekomst. Hoe kan dat? Tussen vers 3 en vers 8 staat iets — of iemand — die hem tegenhoudt, "totdat hij uit het midden weg is" (2:7). Alsof zijn onthulling in twee bewegingen gaat: een eerste verschijning, en dan, later, een volle ontmaskering.

Eén lezing — een minderheidslezing — verklaart dit prachtig, en zij doet dat door Paulus naast Daniël te leggen. Want Daniël had eeuwen eerder dezelfde figuur getekend, en bij Daniël heeft zijn loopbaan duidelijk twee momenten. Eerst treedt hij op als een vredevorst: "hij zal met overmacht een verbond sterk maken voor de velen, één week lang" (Daniël 9:27). Hij komt niet binnen als een monster, maar als een redder — een man die vrede brengt, die een verbond sterk maakt, die het probleem oplost waar iedereen op wachtte. Dat is fase één. En dan, "op de helft van de week", slaat alles om: "zal hij slachtoffer en spijsoffer doen ophouden", en wordt de gruwel opgericht. Dat is fase twee. Eerst de weldoener, dan de verwoester. Eerst het verbond, dan de gruwel.

Leg dat naast Paulus en het past naadloos. Fase één is de "openbaring" van vers 3: hij verschijnt op het wereldtoneel, als verbondsvorst, vóór de grote dag. Niemand ziet dan nog wie hij werkelijk is — hij ziet eruit als de oplossing, niet als het probleem. En fase twee is de "openbaring" van vers 6 en vers 8, de openbaring "op zijn eigen tijd": pas later, na het wegnemen van wie hem tegenhield, toont hij zijn ware gezicht en gaat hij "als God in de tempel van God" zitten. De eerste openbaring is zijn optreden; de tweede is zijn ontmaskering. Tussen die twee ligt zijn carrière als de man die de wereld bedroog.

De kracht van die lezing is dat alles op zijn plaats valt: Paulus' driemaal "geopenbaard" in twee momenten, Daniëls twee fasen, en de tussenliggende weerhouder, alles in één tijdlijn. De meerderheid van de uitleggers leest vers 3 anders — zij laten de "openbaring" gewoon samenvallen met de zelfvergoddelijking, één moment in plaats van twee, en zij maken niet die fijne koppeling aan Daniël 9. Het is dus geen uitgemaakte zaak. Maar de twee-fasen-lezing heeft een sterk argument aan haar kant: zij verklaart waarom Paulus driemaal over "openbaren" spreekt, en twee keer alsof het nog moet komen, in plaats van dat als een herhaling weg te wuiven, en zij laat de tekst van Daniël precies passen. Zij wordt daarom voorgedragen als wat ze is: een gewogen lezing, met sterke wortels, geen sluitend bewijs.

De zoon van het verderf

Eén naam in het profiel is nog niet aangeraakt, en het is misschien de meest onthullende van allemaal. Paulus noemt hem niet alleen "de mens van de zonde", maar ook "de zoon van het verderf" (2:3).

Dat is een zware titel, en hij is uiterst zeldzaam. In heel de Schrift dragen maar twee mensen deze naam. De eerste is deze man van de wetteloosheid. En de tweede is — Judas. Jezus bidt over de Twaalf: "Ik heb hen bewaard, en niemand uit hen is verloren gegaan dan de zoon van het verderf" (Johannes 17:12). Twee mensen, dwars door de hele Bijbel heen, met dezelfde naam. Dat is geen toeval. Dat is een aanwijzing — een spoor dat de rechercheur niet mag laten liggen.

Want kijk wat Judas leert over hoe dit werkt. Judas was de zoon van het verderf al voordat het ergste gebeurde. Hij was een van de Twaalf, hij liep mee, hij at mee, hij leek een discipel als de anderen — maar hij was van het begin af gemerkt. En dan, op de avond van het verraad, staat er de huiveringwekkende zin: "En na het stuk brood, toen voer de satan in hem" (Johannes 13:27). Eerst was hij gemerkt; aan het eind was hij bezeten. De naam droeg hij al lang; de volle bezetenheid kwam pas op het laatst.

En precies dat patroon verklaart de twee fasen van de man van de wetteloosheid. Net als Judas is hij van het begin af gemerkt — gemerkt als verbondsvorst, als de man met de oplossing, als de zoon van het verderf die niemand nog herkent. En net als bij Judas komt er een moment, laat in het verhaal, waarop de satan ten volle in hem vaart, en hij toont wie hij altijd al was. Gemerkt aan het begin, ten volle bezeten aan het eind. De openbaring gaat aan de volle bezetenheid vooraf. Dat is de werkwijze, en Judas is er de blauwdruk van.

Het maakt hem ook menselijker, en daardoor angstaanjagender. Judas was geen monster met horens. Hij was een man die je aan tafel niet had aangewezen. Zo ook deze. De man van de wetteloosheid zal niet binnenkomen als een herkenbaar kwaad; hij komt als de redder die je had gehoopt, en pas als het te laat is, vaart de oude slang volledig in hem en zit hij op de troon van God.

En degene die hem tegenhoudt

Blijft één vraag, en het is de vraag die de Thessalonicenzen het meest bezighield: als dit mysterie al werkt, en als deze mens al gemerkt is — waarom is hij er dan nog niet? Wat houdt hem tegen?

Want Paulus zegt met zoveel woorden dat er íets is dat hem tegenhoudt. "En u weet wat hem nu weerhoudt, opdat hij op zijn eigen tijd geopenbaard wordt" (2:6). Er is een rem op de geschiedenis. Een macht, of een persoon, die de man van de wetteloosheid op zijn plaats houdt "totdat hij uit het midden weg is" (2:7). Pas wanneer die rem wegvalt, barst alles los. De wetteloze wacht, met andere woorden, op een teken — niet zijn eigen teken, maar het wegvallen van degene die hem in bedwang houdt.

Wie is dat? Wat is die weerhouder, en wanneer wordt hij weggenomen? Dat is een van de moeilijkste raadsels van het hele Nieuwe Testament — Augustinus noemde de plaats al duister, en de uitleggers hebben er eeuwenlang over getwist. En het is een vraag die zoveel weegt, en zoveel verbindt met de oorlog die zich boven de aarde afspeelt, dat ze niet in de marge van dit hoofdstuk thuishoort. Ze verdient een eigen dossier.

Daar gaat het heen. Eerst is het gezicht van de verdachte getekend — de greep, vleesgeworden; de afval die hem vooruitgaat; de leugen waarmee hij werkt; de twee fasen van zijn loopbaan; de naam die hij deelt met Judas. Nu, in het volgende deel van de zaak, wordt de tweede verdachte opgespoord — de vrouw aan zijn zijde, de namaak-bruid die het beest berijdt. En daarna, wanneer beide gezichten op tafel liggen, komt de vraag terug die alles in beweging zet: wie houdt hem tegen, en wat gebeurt er op de dag dat die hand wordt weggetrokken.

---

Verdieping — naos en hieron: er hoeft niet eens een tempel te staan

Paulus schrijft dat de man van de wetteloosheid "in de tempel van God gaat zitten" (2:4), en in het Nederlands gaat daarbij iets verloren wat in het Grieks scherp staat. Het Grieks kent twee woorden voor "tempel", en ze betekenen niet hetzelfde. Het ene is hieron: dat is het hele tempelcomplex, de voorhoven, de zuilengangen, het terrein — alles wat binnen de muren ligt. Het andere is naos: dat is het heiligdom zélf, het binnenste, de heilige plaats waar God woont, de ruimte waar geen gewone voet mocht komen. Paulus kiest hier, met overleg, het tweede woord. De wetteloze gaat niet ergens op het tempelterrein zitten. Hij gaat in de naos zitten — op de allerheiligste plek, de troon van God zelf.

Dat scherpt het beeld aan tot het ondraaglijke. Dit is niet een godslasteraar die het plein bezoedelt. Dit is een schepsel dat plaatsneemt op de stoel van de Schepper, in de ene ruimte die voor God alleen was. Het is "ik zal zetelen op de berg van de samenkomst" (Jesaja 14:13), letterlijk uitgevoerd: hij zit waar alleen God hoort te zitten.

Maar er zit nog een wending in dat woord naos, en het is een wending die de uitlegger voorzichtig moet maken voor wie te snel een gebouw van steen voor zich ziet. Want naos duidt in de eerste plaats de heilige plaats aan — en die heilige plaats hoeft niet per se een tempel van steen te zijn die er op dat moment staat. Het Nieuwe Testament gebruikt naos meer dan eens voor iets anders dan het gebouw in Jeruzalem: de gemeente is een naos, "een tempel van de levende God" (2 Korinthe 6:16); je lichaam is een naos van de Geest (1 Korinthe 6:19). Het woord wijst op de plaats waar God hoort te wonen — en de huiver van 2 Thessalonicenzen 2 is dat de wetteloze die plaats inneemt, wáár die ook is. Sommige uitleggers concluderen daaruit dat er voor de vervulling niet eens een herbouwde stenen tempel hoeft te staan; de zelfvergoddelijking kan zich richten op elke heilige plaats die God toebehoort. Anderen houden vast aan een letterlijke tempel. De tekst dwingt het niet af, en het is verstandig het open te laten. Wat de tekst wél afdwingt is dit: hij gaat niet op de drempel staan. Hij gaat op de troon zitten.

De handschriften van 2 Thessalonicenzen 2:3 verschillen over de naam van deze mens: de meeste, en de Textus Receptus, lezen hamartia, "de mens van de zonde", enkele oude, waaronder de Sinaïticus en de Vaticanus, anomia, "de mens van de wetteloosheid". Het gaat om dezelfde figuur. Dit boek citeert de Textus Receptus en noemt hem toch de mens van de wetteloosheid, omdat Paulus hem in 2:8 "de wetteloze" noemt en anomia als een draad door de hele zaak loopt, van de "wetteloosheid die toeneemt" (Mattheüs 24:12) tot het "mysterie van de wetteloosheid" (2:7) dat dit boek zijn naam geeft.

Verdieping — de twee-fasen-loopbaan als gewogen minderheidslezing

In het hoofdspoor stelde ik dat de loopbaan van de man van de wetteloosheid in twee fasen verloopt — verbondsvorst aan het begin, gruwel in het midden — en ik gaf toe dat dit een minderheidslezing is.

De lezing rust op één waarneming: Paulus spreekt driemaal over het "openbaren" van de wetteloze, in vers 3, 6 en 8, met tussen vers 3 en vers 8 een weerhouder die "uit het midden" moet verdwijnen. Wie vers 3 en vers 8 als twee verschillende momenten leest, met vers 6 bij het tweede, krijgt vanzelf een loopbaan in twee bewegingen — en die loopbaan past dan naadloos op de twee fasen die Daniël 9:27 al tekende: eerst het met overmacht sterk maken van een verbond, dan halverwege het stoppen van het offer en het oprichten van de gruwel. De aantrekkingskracht is onmiskenbaar: alle stukken vallen op hun plaats. De twee momenten van Paulus' openbaren, de twee fasen van Daniël, de tussenliggende weerhouder — het wordt één samenhangend verhaal, één tijdlijn, zonder dat je iets hoeft weg te laten.

En toch leest de meerderheid het anders. Veel uitleggers zien in vers 3 en vers 8 niet twee momenten maar één — Paulus die hetzelfde feit twee keer noemt, eenmaal vooruit aankondigend en eenmaal uitwerkend, zoals een schrijver wel vaker doet. In die lezing is er maar één openbaring: het moment waarop de wetteloze zich onthult door zich te vergoddelijken. Geen fijn-getimede koppeling aan Daniël, geen carrière in twee bewegingen. Dat is een respectabele lezing, en wie haar volgt heeft de tekst aan zijn kant op het punt van de eenvoud. En ook zij kan vallen: hoort vers 6 bij de tweede openbaring, en is de wetteloze dus al openbaar vóórdat de weerhouder wijkt, dan zijn het twee momenten, en geen herhaling.

Wat geeft de twee-fasen-lezing dan haar gewicht? Twee dingen. Het eerste is de naam "zoon van het verderf", die deze man deelt met Judas (zie het hoofdspoor) — en bij Judas zijn onmiskenbaar twee momenten te zien: eerst gemerkt, dan ten volle bezeten, met de hele bediening ertussen. Als de enige andere "zoon van het verderf" een loopbaan in twee fasen heeft, is het niet vergezocht die structuur ook hier te lezen. Het tweede is dat deze lezing een lastig detail van Paulus serieus neemt in plaats van het glad te strijken: hij spreekt nu eenmaal driemaal over "openbaren", twee keer alsof het nog moet komen, en een lezing die daar twee momenten in hoort, doet recht aan de woorden zoals ze er staan.

Het verstandige eindoordeel is dus geen overwinning maar een weging. En de lezing kan vallen: bindt vers 6 ("opdat hij op zijn eigen tijd geopenbaard wordt") ook de eerste openbaring aan het wijken van de weerhouder, dan is er maar één openbaring, en daarmee geen twee fasen. De twee-fasen-lezing is geen bewijstekst en geen meerderheidsuitleg; ze is een gewogen minderheidslezing met sterke wortels — sterk genoeg om haar te dragen door dit boek, te zwak om wie haar afwijst van dwaling te beschuldigen. Wie zekerheid eist, krijgt hier een lezing, geen vonnis. Maar wie de samenhang ziet tussen Paulus en Daniël, ziet ook waarom de auteur van dit boek haar als zijn werkende lezing aanhoudt.

Verdieping — de namaak-opstanding: de schaduw van het beest met de dodelijke wond

In de twee-fasen-lezing gebeurt er iets tussen het optreden en de volle ontmaskering van de wetteloze, en het is misschien het duisterste detail van het hele profiel. Tussen fase één en fase twee, zo lezen velen, ondergaat hij een soort gedaanteverwisseling — een omslag van vredevorst naar bezetene die zó dramatisch is dat ze de wereld verbluft. En de Schrift geeft op een andere plaats een beeld dat hier precies overheen valt: het beest met de dodelijke wond.

Johannes ziet in zijn visioen een beest opkomen, en hij merkt iets vreemds op: "En ik zag een van zijn koppen als dodelijk gewond, maar zijn dodelijke wond werd genezen. En de hele aarde ging het beest met verwondering achterna" (Openbaring 13:3). Een dodelijke wond — en toch genezing. Een dood — en toch leven. De aarde staat versteld en aanbidt. En verderop wordt het nog scherper: er is sprake van "het beest dat de wond van het zwaard had en weer levend werd" (13:14). Een wond van het zwaard. Dat overkomt geen abstract rijk; dat overkomt een mens van vlees en bloed. Hier lijkt iemand te sterven en terug te keren.

Zie nu de godslasterlijke logica. De ware Christus stierf werkelijk en stond werkelijk op — dat is het hart van het Evangelie, de gebeurtenis waarop alles rust. En de tegenstander, die niets kan scheppen en alleen maar kan namaken, doet het hem na. Een dodelijke wond, een schijnbare dood, een terugkeer die op een opstanding lijkt. Het is de namaak van Pasen. En wat zou de wereld méér overtuigen dan dat? Een man die vrede bracht, die getroffen wordt en sterft, en die opstaat — wie zou zich dan niet voor hem buigen? Dit is geen verovering met het zwaard; dit is verovering door het wonder dat het diepste wonder van God na-aapt.

Daarom past dit beeld zo griezelig op de gedaanteverwisseling tussen de twee fasen. De man van de wetteloosheid treedt op als weldoener; hij wordt dodelijk getroffen; hij keert terug — en wie terugkeert, is niet meer wie wegging. In deze lezing vaart op dat moment de oude slang ten volle in hem, zoals de satan in Judas voer na het brood. Wat opstaat, draagt het gezicht van de mens, maar de geest van de afgrond. En vanaf dat moment gaat hij "als God in de tempel van God" zitten — de namaak-opstanding maakt de weg vrij voor de zelfvergoddelijking. Eerst de valse Pasen, dan de valse troon.

Dat de man van de wetteloosheid van 2 Thessalonicenzen 2 en het beest met de dodelijke wond van Openbaring 13 dezelfde figuur zijn, is een lezing — een sterke, breed gedragen lezing, want beide tekenen één en dezelfde eindtijdtiran die zich laat aanbidden en die door bovenmenselijke macht is gedreven. Maar de twee teksten zeggen niet met zoveel woorden: dit is dezelfde man. Ze worden naast elkaar gelegd omdat hun trekken op elkaar passen, niet omdat één tekst de gelijkstelling uitspreekt. En de namaak-opstanding zelf — de innerlijke gedaanteverwisseling — is meer dan de tekst letterlijk beschrijft; de vorm ervan is afgeleid uit de samenhang. Wat vaststaat is het beeld dat Openbaring tekent: een dodelijke wond die geneest, en een wereld die verwonderd aanbidt. Wat hier wordt toegevoegd, is de herkenning dat dit de schaduw is van Pasen — de laatste, grootste vervalsing van de enige opstanding die echt was.

---

Het gezicht van de eerste verdachte ligt nu op tafel: een mens die God wil zijn, geboren uit een lauwe kerk, gewapend met een leugen die op de waarheid lijkt, en gemerkt met dezelfde naam als de man die zijn Heer verried. Maar elke grote bedrieger heeft een handlanger — en deze is een vrouw. Zij komt niet uit het niets; haar spoor loopt helemaal terug naar een tuin, en helemaal vooruit naar een beker in een vrouwenhand. Het is tijd om de tweede verdachte op te sporen.

---