Het decreet

1 · De eerste schakel

Op de eerste NisanNisanEerste maand van de Hebreeuwse religieuze kalender (vroege voorjaar). Pesach valt op 14 Nisan; de kruisiging viel op 14 Nisan in AD 31 (gewogen). van 458 v.Chr. vertrekt een schriftgeleerde uit Babel met een brief van de koning op zak; op de eerste Av komt hij in Jeruzalem aan (Ezra 7:8-9). De brief is een rescript: Ezra mag rechters aanstellen, recht spreken en straffen opleggen tot de doodstraf toe (Ezra 7:25-26). Een stad die 130 jaar een puinhoop met een tempel erin was, krijgt haar bestuur terug.

Van dat moment af loopt de keten die dit boek weegt. Daniël hoort dat er "vanaf het uitgaan van het woord om Jeruzalem te doen terugkeren en te herbouwen tot op een Gezalfde, een Vorst, zeven weken en 62 weken" zullen zijn (Daniël 9:25): 69 jaarweken, 483 jaar. Aangezet op TisjriTisjriDe zevende maand van de Joodse geestelijke kalender, maar de eerste maand van de burgerlijke kalender, overeenkomend met september-oktober. Tisjri 1 is het Bazuinenfeest (Rosj Hasjana); Tisjri 10 is de Grote Verzoendag (Jom Kippoer); Tisjri 15-21 is het Loofhuttenfeest. De zeventigste week opent op Tisjri 1, 2027, in de chronologie die in dit boek wordt voorgesteld. 457 eindigt die telling in 27 n.Chr., het jaar waarin een man van omstreeks 30 zich in de Jordaan laat dopen en gezalfd wordt; drieënhalf jaar bediening verder ligt PesachPesachPascha; het voorjaarsfeest dat de uittocht herdenkt, vallend op 14 Nisan. Het feest waarop het kruis viel in AD 31 (gewogen). De gruwel van de verwoesting valt in het model niet op Pesach maar op Purim 2031 (speculatief). 31.

Dit hoofdstuk weegt die eerste schakel. Het bewijst het jaar 31 niet; dat komt uit de weekdag en de vier Pesachs van Casus 31. Het bouwt de klok ook niet op; dat doet Gods Algoritme (hoofdstuk 7 en bijlage A), en Casus 31 houdt in H17 een korte versie achter zijn firewall. Hier staat het decreetdossier van het oeuvre voluit, met de tegenstanders op hun sterkst en de eigen prijs erbij. Drie vragen dragen het: welk jaar het zevende jaar van Arthahsasta is, waarom de telling op Tisjri 457 opent, en welk decreet dat van Daniël 9:25 is.

2 · De koning en zijn zevende jaar

In augustus 465 v.Chr. wordt Xerxes in zijn slaapvertrek vermoord, en zijn zoon Arthahsasta bestijgt de troon. Dat jaartal staat vast langs vijf onafhankelijke wegen uit vier beschavingen, die niets met elkaar of met Daniël te maken hebben.

3 · Het aantredingsjaar, niet lente of herfst

Het debat wordt meestal zo gesteld: telde de schrijver van Ezra het koningsjaar van Nisan tot Nisan, zoals de Perzische en Babylonische kanselarijen, of van Tisjri tot Tisjri, zoals het Judese burgerlijke jaar? Lente zou 458 geven, herfst 457. Zo stond het ook in de vorige uitgave van dit hoofdstuk, en het klopt niet.

Beslissend is het aantredingsjaar: het jaar van de troonsbestijging telt in de Babylonische praktijk niet mee, jaar 1 begint bij de eerstvolgende jaarwisseling. Xerxes sterft in augustus 465; de nieuwe maan valt dat jaar op 6 september en 6 oktober, de herfstequinox op 28 september, dus 1 Tisjri 465 ligt begin september of begin oktober, in beide gevallen ná de troonsbestijging. Wie van Tisjri tot Tisjri telt en het aantredingsjaar meerekent, laat jaar 1 lopen van Tisjri 465 tot Tisjri 464 en jaar 7 van Tisjri 459 tot Tisjri 458; Nisan en Av van dat zevende jaar vallen in 458, net als op de lentetelling.

Die derde rij bestaat. Papyrus AP 6 noemt in januari 464 nog "het begin van de regering"; wie daaruit afleidt dat het aantredingsjaar tot Tisjri 464 doorliep, krijgt jaar 7 op Tisjri 458 tot Tisjri 457 en Ezra's reis in het voorjaar van 457. Dat is de weg van Horn en Wood, en de weg waarlangs R. Lanser op 457 uitkomt: de Tisjri-telling met een interregnum na de moord, waarin de troon eerst aan Artabanus wordt toegeschreven. Dit boek draagt 457 niet op die weg maar op de sabbatsgrens (paragraaf 4), en houdt haar als tweede, betwiste route. Het spijkerschrift zwijgt over Arthahsasta tot het najaar van 464: er is geen gedateerde tekst uit de tweede helft van 465, en de eerste Babylonische data vallen in oktober 464 (W. H. Shea, JATS 12/1, 2001, 83-84). AP 6 noemt in januari 464 nog "het begin van de regering", en Manetho geeft Artabanus 7 maanden. Daartegen staat dat geen Babylonische tekst op naam van Artabanus gedateerd is, dat 7 maanden niet vóór AP 6 passen, en dat deze weg niet aantoont dat Ezra in Tisjri-jaren telde. De neutrale, best gedocumenteerde stand is: zevende jaar Nisan 458 tot Adar 457 (Parker en Dubberstein; Depuydt), Ezra op weg op de eerste Nisan van 458, waar ook Blenkinsopp en Williamson Ezra 7 dateren.

Nehemia 1:1 en 2:1 blijven staan, maar dragen iets anders dan de vorige uitgave hun liet dragen. Nehemia hoort in Kislev van "het twintigste jaar" het slechte nieuws uit Jeruzalem en staat vier maanden later, in Nisan, voor de koning, nog steeds in "het twintigste jaar": onmogelijk op een Nisan-jaar, vanzelfsprekend op een Tisjri-jaar. De uitweg dat "twintigste" in 2:1 een verschrijving is, heeft geen handschrift achter zich; H. G. M. Williamson lost het op met een hofgebruik, tellen vanaf de troonsbestijging (WBC 16, 170), en de Bavli leidt uit deze verzen af dat voor de koningen van de volken vanaf Tisjri geteld werd (Rav Chisda, b. Rosj Hasjana 3a). De verzen tonen dus een Tisjri-jaar bij de schrijver van de Nehemia-gedenkschriften. Dat elke Judese telling van Perzische jaren zo liep, tonen zij niet aan, en de traditie spreekt niet met één stem: de Jeruzalemse Talmoed telt ook de koningen van de volken vanaf Nisan (y. Rosj Hasjana 1:1), met als bewijs Haggai 1:15 en Zacharia 1:1, de zesde en de achtste maand in hetzelfde tweede jaar van Darius, onmogelijk op een Tisjri-jaar; de Bavli houdt zijn regel tegenover die verzen alleen met antwoorden ad hoc overeind (b. Rosj Hasjana 3b-4a). En wie de Tisjri-telling van Nehemia op Ezra 7 overdraagt, komt met het aantreden van augustus 465 nog steeds op 458 uit. Het argument dat de vorige uitgave "dragend" noemde, draagt de datum van Ezra's reis niet; het draagt wel dat in Juda een jaar van Tisjri tot Tisjri bekend was, de kalender waarop de sabbatsgrens van paragraaf 4 valt.

4 · De epoche: de grens van de sabbatscyclus

Het decreet gaat uit in 458; de telling opent op Tisjri 457. Dat halve jaar is een keuze met een grond.

De 69 weken zijn sabbatsweken. Daniël leest Jeremia's 70 jaar (Daniël 9:2), en 2 Kronieken 36:21 maakt die tot de sabbatten die het land inhaalt, "totdat het land zijn sabbatten genoten had"; de weken van vers 24 nemen die maat over. Een sabbatstelling loopt van Tisjri tot Tisjri (m. Rosj Hasjana 1:1) en opent dus niet midden in een jaar, maar op de eerstvolgende cyclusgrens na het decreet, waar de Wet zelf haar zevenjaarlijkse afkondiging legt: Hakhel, de voorlezing van de Wet voor heel Israël op het Loofhuttenfeest ná het sjemittajaar (Deuteronomium 31:10-13; m. Sota 7:8). Op de cyclus van B. Zuckermann is 458/457 een sabbatsjaar, Tisjri 458 tot ElulElulDe zesde maand van de Joodse geestelijke kalender, overeenkomend met augustus-september. De eerste van Elul opent de 40-daagse periode van tesjoeva (bekering) die leidt naar de Grote Verzoendag. Het opheffen van het beschermende schild over Bozra op dag 1.290 valt in het model in het begin van Elul 2034 (speculatief). 457: Ezra komt in Av 458 aan, twee maanden vóór dat sabbatsjaar begint; de eerste cyclusgrens daarna is Tisjri 457, aan het eind ervan, en 483 gewone zonnejaren verder, zonder jaar nul, staat Tisjri 27 n.Chr.

Die grond is scherper dan de oude, want zij vraagt geen aanname over hoe Ezra telde; zij is ook duurder, want zij hangt aan de betwiste sjemittaketen.

Zuckermann tegenover Wacholder. Voor Zuckermann pleit de traditie dat de tempel in 70 viel "in het jaar ná het sabbatsjaar" (Rabbi Jose; Seder Olam 30; b. Arachin 12b), de laat-antieke Zoar-steen, en Blosser, die Josephus reconstrueert en op dezelfde fase uitkomt; Goldstein acht Wacholders reeks "full of errors". De papyri beslissen niet: Mur 18, Wacholders papyrus, leest op de beste vertaling als een prosbol-beding en haalt een kaart bij Wacholder weg zonder er een bij Zuckermann te leggen; Mur 24 hangt aan het jaar waarin men de opstand van Bar Kochba laat beginnen, één jaar speling, precies de vork. Voor Wacholder pleiten Wacholder zelf, Young en, recent en primair, Klever (2025, pp. 147–149). Zuckermanns voorsprong is dus literair-rabbijns, niet documentair, en smaller dan zij lijkt. Hoofdstuk 4, "De ontbrekende jaren", legt bloot dat de Seder Olam precies 490 jaar tussen de twee verwoestingen legt: 3828 − 3338 = 490, de 70 weken van Daniël 9:24. Terwijl 490 = 70 × 7 de tweede verwoesting per constructie op dezelfde plaats in de sabbatscyclus zet als de eerste, is het gegeven "70 viel ná een sabbatsjaar" niet vrij van de Daniël-uitleg die de Seder Olam is. Dat weerlegt Zuckermann niet (Rabbi Jose schreef binnen een eeuw na 70; de Zoar-steen en Blosser staan er los van), maar de sterkste steun voor de keten waarop de epoche rust, is zelf een exegese van de profetie die de epoche moet dragen. In de vijfde eeuw v.Chr. is bovendien geen sjemittajaar geattesteerd: de positie van 458/457 is teruggerekend, niet gemeten.

De falsificator snijdt daarom naar twee kanten. Een geattesteerd sabbatsjaar uit de vijfde eeuw v.Chr. op de fase van Wacholder haalt de epoche Tisjri 457 onderuit en verlegt de landing naar 28; een attestatie van het sabbatsjaar 68/69 buiten de rabbijnse chronografie zet Zuckermann op eigen benen en neemt het Seder Olam-bezwaar weg. Zolang geen van beide er is, is de epoche Tisjri 457 een gedocumenteerde keuze op een betwiste keten. [GEDUID]

Twee gevolgen. De vorige uitgave liet in het hoofdstuk over de convergentie een sabbatsjaar van Tisjri 27 tot Tisjri 28 samenvallen met het eerste bedieningsjaar en de preek in Nazaret over het aangename jaar (Lukas 4:19); dat sabbatsjaar bestaat alleen op Wacholder, en wie per gebeurtenis de keten kiest die uitkomt, doet wat hoofdstuk 5 voor de jubel verbiedt. De sabbatslijn bij Lukas 4 is vervallen (hoofdstuk 2, "De convergentie, eerlijk geteld"). En het jaar Tisjri 457 deelt dit boek met Horn en Wood en met Lanser, de grond niet: bij hen is Tisjri 457 het begin van het zevende regeringsjaar op een laat gerekend aantreden, hier de eerste cyclusgrens na een decreet van 458. Twee gronden voor één jaar zijn geen twee steunen, maar twee wegen, waarvan dit boek er één gaat.

5 · Welk decreet: de stad, niet de tempel

Daniël spreekt van een woord "om Jeruzalem te doen terugkeren en te herbouwen"; het werkwoordpaar lehasjiv velivnot is juridisch en fysiek: herstellen in zijn functie, en bouwen. Van de vier Perzische besluiten die in aanmerking komen, gaan drie over iets anders.

Cyrus en Darius geven een bouwvergunning voor een gebouw; Nehemia krijgt brieven, vrijgeleide en hout uit het koninklijke bos. Alleen Ezra 7 geeft Jeruzalem terug wat een tempelvergunning nooit geeft: zichzelf, een rechtsgemeenschap in plaats van een stapel stenen; Gods Algoritme werkt de verzen 25 en 26 regel voor regel uit (bijlage A, deel Een). De keuze heeft een stamboom (Pusey 1864 voor het zevende jaar; Payne en Archer voor het Ezra-decreet; DARCOM deel 3 voor de lijn 457 · 27 · 31) en is geen noodgreep.

Maar het rescript zwijgt over bouwen. Dat is de zwakste plek van dit hoofdstuk en de sterkste kaart van het rivaliserende model: Daniël zegt "herbouwen", en Nehemia's opdracht betreft uitdrukkelijk de stad en de muren. De dekking ligt in de praktijk, geleverd door de tegenstanders van de Joden zelf: in een boze brief aan Arthahsasta klagen zij dat de Joden "die van u naar ons zijn opgetrokken" de stad herbouwen, "de muren voltooien en de fundamenten herstellen" (Ezra 4:12-13). Een aanklacht is zinloos als er niets aan de hand is; er werd dus onder Arthahsasta, vóór Nehemia, aan de stad gebouwd. En de boeken onderscheiden decreet en brief zelf. In Ezra 4:21 belooft Arthahsasta een toekomstig besluit: de stad blijft liggen "totdat door mij bevel [te'em] gegeven wordt". Het enige te'em dat daarna van hem uitgaat, is Ezra 7 ("door mij is bevel gegeven", 7:13, 21); Nehemia krijgt brieven ('iggerot, Nehemia 2:7-9). Naar het eigen spraakgebruik van Ezra-Nehemia is het "uitgaan van het woord" dat van 458.

Is het rescript zelf echt? L. Grabbe onderwierp de "Perzische documenten" in Ezra aan zes toetsen: "all the documents are late post-Persian works and probable forgeries, but [...] some features suggest a genuine Persian correspondence behind some of them"; Schwiderski acht het briefformulier eerder hellenistisch dan Achaemenidisch. Williamson antwoordde rechtstreeks (JTS 59, 2008): de scepsis rust "in most cases [...] on extraneous considerations relating to the composition of the book", met argumenten "the same as those common a century ago", en de Perzische bestuursparallellen dragen (de Pascha-papyrus van Elephantine, TAD A4.1, waarin de kroon cultische voorschriften voor een joodse kolonie regelt; het Udjahorresnet-inschrift; de trilingue van Xanthos). Het verdedigbare midden, een authentieke Perzische kern die redactioneel is bijgewerkt, laat zelfs Grabbe staan, en voor Daniël 9:25 volstaat zij: een reëel mandaat van Arthahsasta I in zijn zevende jaar. [GEDOCUMENTEERD]

6 · De som en de maat

De rekenkunde vraagt geen kunstjaar en geen profetische maat: gewone zonnejaren, zoals overal in de Schrift.

De terminus. Masjiach is gezalfde, en de zalving van Jezus is niet zijn geboorte en niet zijn kruis, maar zijn doop: "God heeft Hem gezalfd met heilige Geest en kracht" (Handelingen 10:38), en Hij zegt het in Nazaret zelf, met Jesaja 61 open: "De Geest van de Heer is op Mij, omdat Hij Mij gezalfd heeft [...] Vandaag is dit Schriftwoord vervuld" (Lukas 4:18-21). De 69 weken lopen naar de Jordaan, en daar staat het jaar 27. Op de Syrisch-Macedonische telling die Casus 31 voor Lukas 3:1 aanhoudt, begint het vijftiende jaar van Tiberius op 20 oktober 27; Johannes treedt daarna op, en de doop valt laat in het najaar van 27 of in de winter van 27/28. De 483 jaar landen op Tisjri 27, de zalving volgt binnen datzelfde jaar. Dat de gewone geschiedenis, langs de 46 jaar van de tempel en het venster van Lukas 3:1, op hetzelfde jaar uitkomt, is in Casus 31 gemeten, en de pijl wijst één kant op: de profetie leunt op de geschiedenis waar zij samenvallen, de geschiedenis nergens op de profetie.

Twee lezingen, één jaar. Dit oeuvre leest Daniël 9:26-27 als een chiasme met twee vorsten: de Gezalfde die wordt afgesneden, en de komende vorst van wie de week nog toekomstig is; het kruis valt dan aan het einde van de gespiegelde halve week van de Gezalfde, zijn bediening van drieënhalf jaar, niet in het midden van de zeventigste weekzeventigste weekDe laatste zeven jaar van het 490-jarige contract: de week van de komende vorst, in haar geheel toekomstig (gewogen). De juridische week van 27 tot 34 is er het type van, geen eerste vervulling.. De doorlopende lezing, al bij Eusebius, die 9:27 op Christus leest, komt op hetzelfde jaar uit; het verschil is uitgewerkt in Casus 31 (H17) en Het Verbond met de Velen. Ook de vroegste kerkelijke berekeningen (Tertullianus: het lijden onder "de twee Gemini"; Clemens: het zestiende jaar van Tiberius) landen bij 29, dicht bij 27-31 en ver van 33; met hun gebrekkige startpunten getuigen zij voor het type uitleg, het kruis binnen de weken, niet voor de precisie.

7 · Wat de anderen betalen, en wat dit boek betaalt

Wie het kruis in 30 of 33 zet en toch met Daniël 9 rekent, komt binnen dit raamwerk ergens een jaar tekort en betaalt dat ergens bij. F. Jones wint het jaar aan de voorkant: Arthahsasta zou al vanaf 474 mederegent zijn, zodat het twintigste jaar op 454 valt en de som op 30 sluit; geen tablet, canon of papyrus steunt dat mederegentschap, dat bestaat om de som te laten kloppen en tegen de vijf ankers van paragraaf 2 ingaat. Lanser deelt de epoche Tisjri 457 en de doop in 27, rekent tweeënhalf jaar bediening en landt op een kruis in 30, ná de 69e week maar buiten de zeventigste; de vork ligt bij Johannes 5:1 (Casus 31, H9 en H14). Hoehner verlegt het beginpunt naar 444 en betaalt met het kunstjaar van paragraaf 6. De academische verdedigers van 30, zoals J. P. Meier, gebruiken Daniël 9 principieel niet als jaartelling; zij betalen niets en spelen niet mee. En de school van 457 claimt voorzichtiger dan haar naklank: W. Shea houdt het kruisjaar in DARCOM 3 op "A.D. 30 or A.D. 31 [...] an accuracy of plus or minus one year in 490". Die marge blijft zichtbaar.

De balans: 458, geteld vanaf Tisjri 457, naar de zalving in 27 en drieënhalf jaar later naar Pesach 31 is de enige combinatie zonder gedwongen schakel: geen fantoom-mederegentschap, geen kunstjaar, geen kruis buiten de weken. De eigen prijs is drieledig en staat op één rij met wat de anderen betalen. De epoche rust op de sabbatsgrens, die alleen op Zuckermann bestaat, een gedocumenteerde maar betwiste keuze met de falsificator van paragraaf 4. Een kruis in 31 vraagt de Adar II van dat jaar (Casus 31, H8). En Lukas 3:1 en Johannes 2:20 laten de doop van 27 toe, maar dwingen haar niet af; Casus 31 noemt de herfsttelling van het vijftiende jaar "niet geattesteerd, niet weerlegd" (H9). Drie geduide schakels, elk verdedigd waar zij thuishoort. Hier staat de eerste.

8 · De stand

Twee dingen draagt dit hoofdstuk niet. Wie de zeventigste week in 34 laat eindigen, gebruikt graag de steniging van Stefanus als sluitsteen; die is chronologisch niet zelfstandig te fixeren, de vakwetenschappelijke marge loopt van ongeveer 32 tot 36, en 34 is daarin het midden. Het jaar 34 is met de profetie verenigbaar, maar bewijst haar niet; wie dat toch doet, redeneert in een cirkel. En het jaar 31 zelf komt hier niet uit: de 483 jaar leveren een zalving, geen kruis; de stap van 27 naar 31 is de bedieningsduur van Casus 31.

De fronten staan open. De kritische school (J. J. Collins) leest de weken als een schema dat achteraf op de Makkabeeëncrisis is geschreven, met de "gezalfde" van vers 26 als de hogepriester Onias III; haar prijs is dat de telling dan slechts ongeveer klopt, en juist op de precisie draait de messiaanse lezing. Over de sjemittaketen staat Klever tegenover Zuckermann, over het rescript Grabbe tegenover Williamson. En op één punt krijgt de meerderheid gelijk: Ezra reist in 458.

Per schakel gemerkt: vijf ankers onder 465 en het zevende jaar op 458, GEDOCUMENTEERD; één decreet van de vier dat de stad hersteld wil zien, GEDOCUMENTEERD, met de plaats van Ezra 4 als gemerkte keuze; de som van Tisjri 457 naar 27, BEREKEND; de epoche op de sabbatsgrens en het jaar-dag-beginsel, GEDUID, met falsificator. Wie de twee premissen afwijst, heeft dit hoofdstuk weerlegd en niets anders; wie ze aanvaardt, krijgt een som die op de zalving landt, in het jaar waar de geschiedenis op eigen kracht al stond. Hoofdstuk 5 zegt van de terminus dat de twee gouden pinnen, 457 en het jaar 31, niet aan de 6.000 hangen. Dit hoofdstuk zegt van de eerste pin waar zij wel aan hangt.

Bijlage · Bronnen en verificatiestatus

Status: [integraal] primair volledig ingezien · [secundair] via betrouwbare weergave · [BEREKEND] eigen, reproduceerbaar · [restlijst] nog primair te verifiëren.

Primair geverifieerd: BM 32234 (foto en bespreking; editio princeps niet zelfstandig); Ptolemaeus' Canon (Livius.org); Diodorus 11.69 (LacusCurtius); Thucydides 1.137.3 (Perseus); Elephantine AP 6 (dubbeldatering); Nehemia 1:1; 2:1; Ezra 4:7-23; 6:14; 7:7-9, 12-26; 9:9; Haggai 1:15; Zacharia 1:1; Daniël 7:25; 9:24-27; 12:7; Openbaring 11:2-3; 12:6,14; 13:5; 2 Kronieken 36:21; Leviticus 25; Deuteronomium 31:10-13; m. Rosj Hasjana 1:1; m. Sota 7:8; b. Rosj Hasjana 3a-4a; y. Rosj Hasjana 1:1; Tertullianus, Adv. Iud. 8 (New Advent); Clemens, Strom. 1.21 (CCEL); Lanser, ABR (biblearchaeology.org: "Did Ezra Come to Jerusalem in 457 BC?"; "The Going Forth of Artaxerxes' Decree"; "Daniel 9:24-27: The Sixty-Ninth and Seventieth Weeks"); Horn en Wood, The Chronology of Ezra 7 (integrale PDF) en "The Fifth-Century Jewish Calendar at Elephantine" (JNES 13, 1954); Stern, "The Babylonian Calendar at Elephantine", ZPE 130 (2000) 159-171; Payne, JETS 21/2 (1978) 97-115; DARCOM (Daniel and Revelation Committee) deel 3 (Shea); Shea, JATS 12/1 (2001) 83-84 (het aantreden van Arthahsasta); Williamson, "The Aramaic Documents in Ezra Revisited", JTS 59 (2008) 41-62; Grabbe, "The Persian Documents in the Book of Ezra" (2006).

Berekend: nieuwe manen en herfstequinox van 465 v.Chr. (Juliaans); de drie tellingen van het zevende jaar; de landing van 483 jaar op Zuckermann en op Wacholder; 3828 − 3338 = 490; de dagtelling 5 maart 444 v.Chr. tot 30 maart 33 (173.884) tegen 483 × 360 (173.880); de equinox van 444 v.Chr.

Secundair, niet zelfstandig geverifieerd: Porten, Archives from Elephantine (1968), via Stern en de vakliteratuur; Williamson, WBC 16, 170 (de hofgebruik-oplossing van Nehemia 1:1) en Blenkinsopp ad loc.; Parker en Dubberstein en Depuydt (JAOS 1995) voor het zevende jaar, via Lanser; Zuckermann (1857) en Wacholder (HUCA 44, 1973) via Blosser, Goldstein, Young en Klever (2025); Seder Olam 30 en b. Arachin 12b via de vakliteratuur; de Zoar-steen; Mur 18 en Mur 24 via de edities; Pusey (1864) via ISBE; Archer via citaat; Payne, zie boven; Jones' mederegentschapstabel (p. 268); Meier, A Marginal Jew I, 386-402; Schwiderski en Hoehner secundair; Eusebius voor de doorlopende lezing; de Stefanus-marge (JATS 9/1-2, 1998); charoets-lexica (Akkadisch charitsu).

Koppeling. Dit hoofdstuk draagt het beginpunt (458, geteld vanaf Tisjri 457) en de zalving (27). Het draagt niets op het eindpunt (34) en niets op het jaar 31 zelf; dat komt uit Casus 31. Voor de kalender van 31 zie Casus 31, H8; voor het vijftiende jaar van Tiberius en de 46 jaar van de tempel H9 daar; voor de Seder Olam en het gat bij de Perzen hoofdstuk 4 van dit boek; voor de terminus hoofdstuk 5. Gods Algoritme bouwt op deze telling de klok (hoofdstuk 7, bijlage A); dit hoofdstuk weegt haar.